علم

در درس‌گفتارها، «علم» در مسیرهای مشخصی دنبال می‌شود: تفاوت غیر علمی بودن با ضد علمی، علم جدید و مسئله معجزه، نگاه علم و دین به طبیعت و شروع قرن نوزدهم.

در مجموعه «دفاع عقلانی از دین»، جلسه «تفاوت غیر علمی بودن با ضد علمی، زبان در حیوانات و خطاهای تاریخی»، بخش «تفاوت غیر علمی بودن با ضد علمی»، موضوع «علم» در زمینهٔ تفاوت غیر علمی بودن با ضد علمی، زبان، سلیمان، علم و خودآگاهی قرار می‌گیرد. بخش «تفاوت غیر علمی بودن با ضد علمی» را در پیوند با «زبان، سلیمان، علم، انسان» صورت‌بندی می‌کند. نمونه‌های «ارسطو، کانت، ویتگنشتاین، یونگ» برای بازیابی و تفکیک محتوای بخش حفظ شده‌اند. حرکت درونی بخش از جهان، دارند، نگاه، خودآگاهی و روانکاوی عبور می‌کند و این نشانه‌ها را به تفاوت غیر علمی بودن با ضد علمی، زبان، سلیمان، علم و خودآگاهی پیوند می‌زند. به این ترتیب، مسیر بحث از عنوان جلسه به مسئلهٔ خاص همین بخش می‌رسد و جایگاه «علم» را در همان زنجیره روشن می‌کند. نمونه‌های متن از ارسطو، داروین، ویتگنشتاین و کانت و ارجاع‌های قرآنی Q۱۹:۱۷ و Q۴۰:۸۳ می‌آیند؛ آیه‌ای در این تحلیل نقل نشده و فقط جایگاه آن در استدلال حفظ شده است. بنابراین سهم «علم» در این بخش از دل همین استدلال و نمونه‌ها فهمیده می‌شود، نه از معنایی بیرون از گفتار. [۱]

در مجموعه «فلسفه متن مقدس»، جلسه «قصد مؤلف، مداخله الهی و مسئله معجزه»، بخش «علم جدید و مسئله معجزه»، موضوع «علم» در زمینهٔ علم جدید و مسئلهٔ miracle، خدا، ایمان، دعا و معجزه قرار می‌گیرد. محور بخش «خدا» را در پیوند با خدا، دعا، آدم صورت‌بندی می‌کند. در متن، نسبت کانت، موسی، آدم، معجزه با مسئله اصلی روشن می‌شود و مرز بحث از سطح کلی جلسه به سطح یک بخش مستقل محدود می‌ماند. حرکت درونی بخش از یعنی، باشه، تعریف، حالا و ایمان عبور می‌کند و این نشانه‌ها را به علم جدید و مسئلهٔ miracle، خدا، ایمان، دعا و معجزه پیوند می‌زند. به این ترتیب، مسیر بحث از عنوان جلسه به مسئلهٔ خاص همین بخش می‌رسد و جایگاه «علم» را در همان زنجیره روشن می‌کند. نمونه‌ها و نام‌های همراه بحث، کانت، عیسی، موسی، پیامبر و غرب هستند و نشان می‌دهند بخش از سطح نام‌بردن عبور می‌کند. بنابراین سهم «علم» در این بخش از دل همین استدلال و نمونه‌ها فهمیده می‌شود، نه از معنایی بیرون از گفتار. [۲]

در مجموعه «دفاع عقلانی از دین»، جلسه «تفاوت نگاه علم و دین به طبیعت»، بخش «نگاه علم و دین به طبیعت»، موضوع «علم» در زمینهٔ نگاه علم و دین به طبیعت، علم، ارض، دین و ذوالقرنین قرار می‌گیرد. محور بخش «علم» را در قالب علم، دین، زبان، زن صورت‌بندی می‌کند. بحث از عنوان «علم و دین» به نسبت مفهومیِ اجزای بخش منتقل می‌شود و مرز آن در سطح همین گفتار باقی می‌ماند. نمونه‌های اصلی بحث، لاک، آدم، طور، هند را به این محور پیوند می‌دهند. حرکت درونی بخش از گزارهٔ، معنی، تعارض، علمی و آیه عبور می‌کند و این نشانه‌ها را به نگاه علم و دین به طبیعت، علم، ارض، دین و ذوالقرنین پیوند می‌زند. به این ترتیب، مسیر بحث از عنوان جلسه به مسئلهٔ خاص همین بخش می‌رسد و جایگاه «علم» را در همان زنجیره روشن می‌کند. نمونه‌ها و نام‌های همراه بحث، لاک، طور، هند، علم و قرآن هستند و نشان می‌دهند بخش از سطح نام‌بردن عبور می‌کند. بنابراین سهم «علم» در این بخش از دل همین استدلال و نمونه‌ها فهمیده می‌شود، نه از معنایی بیرون از گفتار. [۳]

در مجموعه «جدایی علم از دین»، جلسه «علت شروع جلسات و علم در آستانه قرن نوزدهم»، بخش «شروع قرن نوزدهم»، موضوع «علم» در زمینهٔ شروع قرن نوزدهم، انرژی، دین، رندوم و زبان قرار می‌گیرد. محور بخش «انرژی» را در قالب انرژی، علم، فیزیک، دین صورت‌بندی می‌کند. بحث از عنوان «شروع قرن نوزدهم» به نسبت مفهومیِ اجزای بخش منتقل می‌شود و مرز آن در سطح همین گفتار باقی می‌ماند. نمونه‌های اصلی بحث، داروین، دکارت، ارسطو، آدم را به این محور پیوند می‌دهند. حرکت درونی بخش از واقع، غایی، کنید، هایی و انرژی عبور می‌کند و این نشانه‌ها را به شروع قرن نوزدهم، انرژی، دین، رندوم و زبان پیوند می‌زند. به این ترتیب، مسیر بحث از عنوان جلسه به مسئلهٔ خاص همین بخش می‌رسد و جایگاه «علم» را در همان زنجیره روشن می‌کند. نمونه‌ها و نام‌های همراه بحث، ارسطو، داروین، دکارت، روم و طور هستند و نشان می‌دهند بخش از سطح نام‌بردن عبور می‌کند. بنابراین سهم «علم» در این بخش از دل همین استدلال و نمونه‌ها فهمیده می‌شود، نه از معنایی بیرون از گفتار. [۴]

در مجموعه «دفاع عقلانی از دین»، جلسه «تعارض علم و متون دینی در گزاره‌‌های ناظر به طبیعت»، بخش «زبان متفاوت علم و دین»، موضوع «علم» در زمینهٔ زبان متفاوت علم و دین، حکمت، دین، زبان و علم قرار می‌گیرد. بخش «زبان متفاوت علم و دین» را در پیوند با «زبان، دین، علم، انسان» صورت‌بندی می‌کند. نمونه‌های «هایدگر، پیامبر، علی» برای بازیابی و تفکیک محتوای بخش حفظ شده‌اند. حرکت درونی بخش از درباره، کسوف، جنین، گونه و حکمت عبور می‌کند و این نشانه‌ها را به زبان متفاوت علم و دین، حکمت، دین، زبان و علم پیوند می‌زند. به این ترتیب، مسیر بحث از عنوان جلسه به مسئلهٔ خاص همین بخش می‌رسد و جایگاه «علم» را در همان زنجیره روشن می‌کند. نمونه‌ها و نام‌های همراه بحث، هایدگر، علی، پیامبر، یونان و علم هستند و نشان می‌دهند بخش از سطح نام‌بردن عبور می‌کند. بنابراین سهم «علم» در این بخش از دل همین استدلال و نمونه‌ها فهمیده می‌شود، نه از معنایی بیرون از گفتار. [۵]

در مجموعه «جدایی علم از دین»، جلسه «فلسفه و علم در دوران مدرن»، بخش «اجتناب از تجدیدنظر در پیش‌فرض‌ها، نفوذ علم»، موضوع «علم» در زمینهٔ صداقت دانشمندان / اجتناب از تجدیدنظر در پیش‌فرض‌ها، نفوذ علم، صداقت دانشمندان، احکام، دین و زبان قرار می‌گیرد. بخش به «صداقت دانشمندان» می‌پردازد و چند قطعهٔ پیوسته از بحث را ذیل محورهایی مانند قدرت، دین، کار، پیش‌فرض یکجا صورت‌بندی می‌کند. در این محدوده، نسبت میان انیشتین، لاپلاس، مکانیک کوانتومی، ناخودآگاه، آدم دنبال می‌شود و ارجاعات متن برای روشن کردن مسیر بحث کنار هم قرار می‌گیرد. حرکت درونی بخش از نسبت، درست، اعدام، هایی و احکام عبور می‌کند و این نشانه‌ها را به صداقت دانشمندان / اجتناب از تجدیدنظر در پیش‌فرض‌ها، نفوذ علم، صداقت دانشمندان، احکام، دین و زبان پیوند می‌زند. به این ترتیب، مسیر بحث از عنوان جلسه به مسئلهٔ خاص همین بخش می‌رسد و جایگاه «علم» را در همان زنجیره روشن می‌کند. نمونه‌ها و نام‌های همراه بحث، ارسطو، انیشتین، لاپلاس، عدم قطعیت و مکانیک کوانتومی هستند و نشان می‌دهند بخش از سطح نام‌بردن عبور می‌کند. بنابراین سهم «علم» در این بخش از دل همین استدلال و نمونه‌ها فهمیده می‌شود، نه از معنایی بیرون از گفتار. [۶]

در جمع‌بندی، «علم» در امتداد تفاوت غیر علمی بودن با ضد علمی، علم جدید و مسئله معجزه، نگاه علم و دین به طبیعت، شروع قرن نوزدهم و زبان متفاوت علم و دین معنا می‌گیرد. مسیر شواهد در دفاع عقلانی از دین، فلسفه متن مقدس و جدایی علم از دین نشان می‌دهد که بحث از نام‌بردن ساده فراتر می‌رود و به شبکهٔ مسئله‌هایی می‌رسد که خود درس‌گفتارها ساخته‌اند.

در ادامهٔ سورهٔ رعد، پس از تمثیل حق و باطل، مفسر مسیر استدلال را نه با تعریف انتزاعی «علم»، بلکه با ردیابی سرنوشت دو گروه در دل آیات پیش می‌برد. او در گزیدهٔ [۱۲]، بلافاصله پس از تمثیل، به آیهٔ «لِلَّذِينَ اسْتَجَابُوا لِرَبِّهِمُ الْحُسْنَى» می‌رسد و توضیح می‌دهد که این آیه «دیگر وارد اینجا می‌شود» (رعد، جلسهٔ ۲ — ادامه سوره بعد از تمثیل) [۱۲]. این ورود، یک چرخش از سطح تشبیه به سطح تکلیف و عاقبت است؛ گویی تمثیل فقط زمینه‌ای می‌چیند تا خواننده ببیند «علم» در مقام داوری، میان «استجابت‌کنندگان» و «استجابت‌نکنندگان» فرق می‌گذارد. بنابراین، علم در این بافت، نه انباشت اطلاعات، که نیروی تمییزدهنده‌ای است که در ادامهٔ منطقی سوره فعال می‌شود.

این تمییز در گزیدهٔ [۱۳] با توصیف استجابت‌کنندگان به «الَّذِينَ يُوفُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَلَا يَنْقُضُونَ الْمِيثَاقَ» بسط می‌یابد. او اشاره می‌کند که عاقبت این گروه به «سَلَامٌ عَلَيْكُمْ بِمَا صَبَرْتُمْ فَنِعْمَ عُقْبَى الدَّارِ» می‌رسد، اما جزئیات را به جلسهٔ بعد موکول می‌کند (رعد، جلسهٔ ۲ — ادامه سوره بعد از تمثیل) [۱۳]. این تعویق آگاهانه نشان می‌دهد که «علم» در این گفتار، با شتابِ توضیحِ همه‌چیز نسبتی ندارد. برعکس، مفسر با نگه‌داشتن بخشی از تصویر، خواننده را در موقعیتی قرار می‌دهد که خودش مسیر وفای به عهد و نقض آن را در ادامهٔ سوره دنبال کند. علم، در این معنا، در گرو صبر بر ندانستن موقت و حرکت در دل روایت سوره است، نه دریافت یک‌جای پاسخ.

در گزیدهٔ [۱۴]، مفسر از آیهٔ «اللَّهُ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَقْدِرُ» به عنوان «یک جور بازگشت به تکوین» یاد می‌کند. او توضیح می‌دهد که رازقیت خداوند، به‌عنوان صفتی تکوینی، برای همهٔ انسان‌ها در این دنیا برقرار است و «اینگونه نیست که یک آدمی که گناهکار است در این دنیا غذا به او ندهند» (رعد، جلسهٔ ۲ — ادامه سوره بعد از تمثیل) [۱۴]. این بازگشت، تمایزی حیاتی میان دو قلمرو می‌سازد: قلمرو تشریع که در آن حق و باطل داوری می‌شوند، و قلمرو تکوین که در آن رزق، فارغ از ایمان و گناه، جاری است. علم در این نقطه، فهم همین مرز است؛ اینکه بدانی چرا نشانه‌های رحمت عام الهی، دلیل بر تأیید نهایی یک مسیر نیستند.

همین مرز در ادامهٔ همان گزیده با آیهٔ «وَفَرِحُوا بِالْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا فِي الْآخِرَةِ إِلَّا مَتَاعٌ» بسته می‌شود. او تصریح می‌کند که «کل حیات این دنیا در آخرت مثل یک کالای کوچکی بیش نیست» (رعد، جلسهٔ ۲ — ادامه سوره بعد از تمثیل) [۱۴]. این تقلیل حیات دنیا به «متاع»، کارکردی معرفتی دارد: کسی که صرفاً رزق گسترده در دنیا را می‌بیند و از آن شاد می‌شود، در واقع از «علم» به نسبت میان دنیا و آخرت محروم است. علم در اینجا، نه با انکار رزق، بلکه با دیدن اندازهٔ واقعی آن در مقایسه با «عُقْبَى الدَّار» تعریف می‌شود.

چرخش به سورهٔ مریم در گزیدهٔ [۱۵]، بُعد دیگری از نسبت «علم» با «ادامهٔ سوره» را آشکار می‌کند. مفسر به این نکته اشاره می‌کند که «مقدمه‌ای بر روش بررسی مفهوم آیه در مقدمه و مرور مباحث جلسات گذشته و طرح بحث خداناباوری نو و نسبت علم با خداگراییان‌ها از آن‌ها ذکری باقی نمانده است؛ یعنی تعداد زیادی مقدمه‌ای بر روش بررسی مفهوم آیه در مقدمه و مرور مباحث جلسات گذشته و طرح بحث خداناباوری نو و نسبت علم با خداگراییان آمده و رفته‌اند که هیچ اثری از آن‌ها باقی نمانده است» (تفسیر سوره مریم، جلسهٔ ۳ — علم و نقش سوره نور و بحث قذف به عنوان معیار سنجش احکام و روایات) [۱۵]. این مشاهده، مستقیماً از ادامهٔ سوره پس از ذکر شخصی خاص (زکریا) بیرون می‌آید. علم در این بافت، آگاهی از همین محو شدن توده‌های عظیم مقدمه‌ای بر روش بررسی مفهوم آیه در مقدمه و مرور مباحث جلسات گذشته و طرح بحث خداناباوری نو و نسبت علم با خداگراییانی در برابر معدود نام‌هایی است که در کتاب باقی مانده‌اند. سوره با حرکت از یک شخص به این افق وسیعِ فراموشی، خواننده را در موقعیتی قرار می‌دهد که «علم» را نه به عنوان دمقدمه‌ای بر روش بررسی مفهوم آیه در مقدمه و مرور مباحث جلسات گذشته و طرح بحث خداناباوری نو و نسبت علم با خداگراییتن نام‌ها، که به عنوان فهمِ نسبت خود با این جریان محو و اثبات تجربه کند.

علم در بحث آینده علم و خداگرایی از راه محدودیت‌های علم‌زدگی طرح می‌شود. سخنران نشان می‌دهد علم تجربی توان عظیمی در توضیح طبیعت دارد، اما این توان به معنای حذف پرسش از خدا، معنا و بنیاد هستی نیست.

در این گفتار، آینده علم می‌تواند هم خداگرایی را به چالش بکشد و هم فهم دینی را دقیق‌تر کند. مسئله این است که علم به قلمرو خود وفادار بماند و از تبدیل شدن به ایدئولوژی کل‌نگر پرهیز کند [۲۳] [۲۴] [۲۵] [۲۶] [۲۷] [۲۹]