سوره

در تحلیل مفسر، مواجهه با احکام اجتماعی قرآن، از جمله موضوعات بحث‌برانگیزی چون برده‌داری و تنبیه زنان، نیازمند یک چارچوب مفهومی مشخص است که فراتر از خوانش تحت‌اللفظی عمل کند. او در گفتار خود، اصلی را بسط می‌دهد که بر اساس آن، احکام دینی در یک طیف از ثبات تا تغییرپذیری قرار می‌گیرند. به بیان او، «هرچقدر شما به مسائل رواني و عميق بشر نزديك بشويد اينها چيزهايي هستند كه ثابت مانده و تغيير نكرده اند. هر چقدر كه ظاهري تر مي شود، مربوط به مسائل اجتماعي مي شود، چون مسأله ها تغيير مي كنند پس يك نفر مي تواند ادعا كند. كه آن حكم اجتماعي كه آمده ديگر قابل اجرا نيست» (تفسیر سوره یوسف، جلسهٔ ۱۳ — مردسالاری برده داری و آیه نشوز ادامه سوره‌ی یوسف) [۴]. این تمایزگذاری میان هستهٔ روانی-عبادی دین و پوستهٔ اجتماعی-اقتصادی آن، کلید فهم او از چرایی وجود این احکام در متن مقدس است. از این منظر، نماز و روزه به عنوان نیازهای ثابت روح بشر در نظر گرفته می‌شوند، در حالی که قوانین مربوط به نظام کار یا مجازات‌های خاص، وابسته به ساختارهای اجتماعی زمانهٔ نزول وحی قلمداد می‌گردند.

این نگاه تاریخی-زمینه‌ای، به‌ویژه در مورد برده‌داری، خود را به شکلی ملموس نشان می‌دهد. مفسر برده‌داری را نه یک حکم اخلاقی ازلی، بلکه یک نظام اقتصادی جهانی می‌داند که در بستر جوامع کشاورزی پیشامدرن، تنها شکل ممکن از سازماندهی نیروی کار بوده است. او با ارائه یک تحلیل اقتصادی توضیح می‌دهد که چرا این نظام تا پیش از تحولات بزرگ صنعتی، منطقی کارکردی داشته است: «در يك محيط كشاورزي اصلاً كارگر روزمزد معني ندارد. وقتي فقط پوزيشن هايي كه وجود دارد كشاورزي است، اگر من كارگر را فقط موقع درو بگيرم و بعد از آن بگويم برو، كجا برود؟ كاري وجود ندارد» (تفسیر سوره یوسف، جلسهٔ ۱۳ — مردسالاری برده داری و آیه نشوز ادامه سوره‌ی یوسف) [۵]. در این روایت، برده‌داری محصول یک ضرورت معیشتی است، نه یک تجویز اخلاقی. بنابراین، وقتی انقلاب صنعتی و ظهور کارخانه‌ها، «پوزيشن هاي كاري جديد» [۵] و امکان استخدام کارگر روزمزد را فراهم آورد، اساس مادی و اقتصادی این نهاد فروریخت و به تبع آن، حکم فقهی مرتبط با آن نیز در عمل منسوخ شد.

چرخش استدلال به سمت آیهٔ نشوز و مسئلهٔ «زدن زنان»، از همین منطق پیروی می‌کند، هرچند با پیچیدگی بیشتری همراه است. مفسر ابتدا با اشاره به مراحل سه‌گانهٔ برخورد با زن ناشزه در قرآن (نصیحت، دوری در خوابگاه، و در نهایت «ضرب»)، بر تدریجی بودن و مشروط بودن این حکم تأکید می‌کند. او این اقدام نهایی را نه یک مجوز بی‌قید و شرط برای خشونت، بلکه واکنشی به «يك تخلف بسيار بزرگ» [۴] در چارچوب یک نظام حقوقی خاص می‌داند. با این حال، نکتهٔ محوری در پاسخ او به این پرسش که چرا چنین حکمی برای مردان وجود ندارد، نهفته است. پاسخ او، که با طنزی تلخ همراه است، ساختارهای اجتماعی مردسالارانه را مفروض می‌گیرد و نشان می‌دهد که خطاب قرآن به مردان به عنوان مسئولان اصلی نظم خانواده، برآمده از همان زمینهٔ اجتماعی است: «چرا براي مردها اينگونه نگفته است. جواب براي اينكه خنده دار مي شد ديگر» [۴]. این پاسخ، به جای دفاع اخلاقی از حکم، آن را در بستر یک واقعیت اجتماعی تاریخی قرار می‌دهد که در آن، اعمال قدرت فیزیکی از سوی زنان علیه مردان، در تصور عمومی نمی‌گنجیده است.

با این حال، تحلیل مفسر از آیهٔ نشوز، یک گام از تحلیل برده‌داری عقب‌تر می‌ماند. در حالی که او به صراحت اعلام می‌کند که تغییر شرایط اقتصادی، حکم برده‌داری را «غير قابل اجرا» [۴] ساخته است، در مورد حکم زدن زنان، چنین تاثیر تلفظ حروف بر ریتم و جمع‌بندی مباحث‌گیری صریحی ارائه نمی‌دهد. او نشان می‌دهد که این حکم نیز مانند برده‌داری، در دل یک نظام اجتماعی خاص (مردسالاری) معنا می‌یابد، اما پرسش سرنوشت‌ساز را بی‌پاسخ می‌گذارد: آیا با تغییر آن نظام اجتماعی، این حکم نیز به سرنوشت برده‌داری دچار می‌شود؟ این سکوت تحلیلی، شکافی را در استدلال او آشکار می‌کند. او اصل تغییرپذیری فقه، نسبت نسبت شریعت و اخلاق و نقد خشونت در احکام فقهی با فقه و نقد تلقی رایج از نسبت شریعت و اخلاق و نقد خشونت در احکام فقهی و ضرورت بازنگری در نقد رویکرد فقهی موجود و لزوم تحول در آن اجتماعی را می‌پذیرد، اما از به کار بستن کامل آن در مورد ساختارهای جنسیتی که به مراتب عمیق‌تر و پیچیده‌تر از نظام‌های اقتصادی هستند، احتیاط می‌کند. این احتیاط شاید ریشه در این داشته باشد که به تعبیر خود او، مسائل جنسیتی به حوزهٔ «رواني و عميق» [۴] نزدیک‌ترند و نمی‌توان به سادگی آن‌ها را در دستهٔ فقه، نسبت نسبت شریعت و اخلاق و نقد خشونت در احکام فقهی با فقه و نقد تلقی رایج از نسبت شریعت و اخلاق و نقد خشونت در احکام فقهی و ضرورت بازنگری در نقد رویکرد فقهی موجود و لزوم تحول در آن کاملاً اجتماعی و ظاهری قرار داد.

سوره در بحث تطابق داستان‌ها با متن‌های میانی، واحدی زنده و دارای ساختار دیده می‌شود. سخنران نشان می‌دهد داستان‌های سوره کهف جدا از قطعات میانی فهم نمی‌شوند؛ متن‌های میان داستان‌ها جهت رشد، ولایت و معاد را روشن می‌کنند.

در این نگاه، سوره فقط ظرف جمع‌آوری آیات نیست. چینش داستان‌ها، فاصله‌ها، تکرارها و متن‌های میانی همگی بخشی از معنا هستند. فهم سوره یعنی دیدن نظمی که اجزا را به طرحی واحد تبدیل می‌کند [۸] [۱۰] [۱۱]