پیامبر

در تحلیل مفهوم پیامبر از مسیر خطبهٔ یوسف در زندان، نخستین نکته‌ای که مفسر بر آن انگشت می‌گذارد، شیوهٔ استدلالی متفاوتی است که یوسف در مواجهه با شرک به کار می‌گیرد. او به جای آنکه صرفاً به نفی ظاهری بت‌ها بپردازد، به سرشت زبانی و مفهومی آنها حمله می‌کند. مفسر با تحسین این خطبه، هستهٔ استدلال یوسف را چنین نقل می‌کند: «می‌گوید «مَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِهِ»، غیر از خدا چیزی نمی‌پرستید به جز «إِلَّا أَسْمَاءً سَمَّيْتُمُوهَا أَنْتُمْ وَآبَاؤُكُمْ»، یک سری اسم گذاشتید و اسم‌ها را دارید می‌پرستید» (تفسیر سوره یوسف، جلسهٔ ۱۲ — خطبه حضرت یوسف در زندان) [۱]. پرسش بلافاصلهٔ او، «یعنی چه اسم‌ها را دارید می‌پرستید؟ »، نشان می‌دهد که مسئله تنها بت‌پرستی نیست، بلکه فهم سازوکاری است که در آن، نام‌ها جایگزین حقیقت می‌شوند و پرستش به جای آنکه معطوف به موجودی واقعی باشد، متوجه برساخته‌های ذهنی و زبانی می‌گردد.

برای رمزگشایی از این ایده که شرک چیزی جز پرستش نام‌ها نیست، سخنران مسیری غیرمنتظره را در پیش می‌گیرد و به سراغ بحثی در فلسفهٔ ریاضی می‌رود. او با اشاره به نزاع تاریخی میان دو مکتب فکری در ریاضیات، زمینه را برای فهم تمایزی عمیق فراهم می‌کند. در این میان، مکتب فرمالیستی به رهبری هیلبرت که به گفتهٔ او «کاملاً پیروز شده و الان نود و خورده‌‌‌ای درصد‌‌‌‌ ریاضیات متعلق به آن تیپی است که هیلبرت دوست داشت و تبلیغش را می‌کرد؛ ریاضیات فرمالیستی» (تفسیر سوره یوسف، جلسهٔ ۱۲ — خطبه حضرت یوسف در زندان) [۲]، به عنوان نمونه‌ای از نظام‌های نمادینِ صرفاً قاعده‌مند معرفی می‌شود. این ارجاع به فلسفهٔ ریاضی، پلی می‌زند به این بصیرت که زبان نیز می‌تواند همچون یک نظام فرمال عمل کند: مجموعه‌ای از نام‌ها و نشانه‌ها که کارکرد درونی دارند، بی‌آنکه لزوماً ارجاعی به حقیقتی بیرون از خود داشته باشند.

مفسر سپس این بصیرت را مستقیماً به آیهٔ کلیدی خطبهٔ یوسف پیوند می‌زند و آن را در بستر زبان به مثابهٔ میراثی جمعی تفسیر می‌کند. او توضیح می‌دهد که این نام‌ها برساخته‌هایی تاریخی و موروثی هستند: «این اسم‌ها را در واقع گذاشته‌اید، «سَمَّيْتُمُوهَا أَنْتُمْ وَآبَاؤُكُمْ»، از اجدادتان هم. عین زبان دیگر، زبان یک چیز ارثی است که در آن پر از مفاهیم و واژه‌هایی است که می‌آیند و انسان یاد می‌گیریم و مابه‌ازای خارجی ندارند» (تفسیر سوره یوسف، جلسهٔ ۱۲ — ادامهٔ زلیخا و مردسالاری) [۹]. در این خوانش، بت‌ها دیگر صرفاً مجسمه‌های سنگی یا چوبی نیستند، بلکه مفاهیمی هستند که در تار و پود زبان یک فرهنگ تنیده شده‌اند. نسل‌ها آنها را به ارث می‌برند و تقدسشان نه از یک حقیقت متعالی، که از تکرار و توارثشان در شبکهٔ زبانی جامعه ناشی می‌شود. پیامبر در این تصویر، کسی است که توانایی نقب زدن به زیر این لایه‌های زبانی رسوب‌کرده را دارد و می‌تواند خلأ ارجاعی پشت نام‌های مقدس‌شده را آشکار کند.

این توانایی تحلیلی یوسف، که مفسر آن را می‌ستاید، با موقعیت او در زندان گره می‌خورد. یوسف پیش از آنکه تعبیر خواب دو هم‌بند خود را بگوید، ابتدا به اصلاح بنیان فکری آنان می‌پردازد. گویی از نگاه مفسر، رسالت پیامبرانه در بزنگاه‌های بحرانی، پیش و بیش از هر پیش‌گویی یا کرامتی، بر تصحیح دستگاه شناختی مخاطب متمرکز است. او «آدمی نیست که گول بخورد و نفهمد که یک واژه رفرنس دارد» [۹]، و این دقت نظر را در بزنگاهی به کار می‌گیرد که مخاطبانش در آستانهٔ شنیدن یک پیش‌گویی سرنوشت‌ساز هستند. این تقدمِ «توحید» بر «تعبیر» نشان می‌دهد که در این تصویر، پیامبر پیش از آنکه مُنبِیء (خبردهنده) از غیب باشد، مُنذِر (هشداردهنده) از خطاهای بنیانسان‌شناسی یهودی، خلقت انسان و جایگاه او در هستیبت معجزه با قانون علیت و تجربه‌های خارق‌العاده در فهم است.

پیامبر در بحث قرآن به عنوان تنها معجزه پیامبر، با متن وحی یکی از روشن‌ترین نسبت‌ها را پیدا می‌کند. سخنران نشان می‌دهد در اسلام، معجزه اصلی نه رخداد گذرا، بلکه کتابی است که پس از پیامبر نیز حاضر می‌ماند.

این ویژگی جایگاه پیامبر را خاص می‌کند. او آورنده متنی است که خود نشانه و حجت است. پیامبر با قرآن شناخته می‌شود و قرآن، رسالت او را در طول زمان زنده نگه می‌دارد [۱۰] [۱۱] [۱۲] [۱۳] [۱۶]

پیامبر در آماده‌سازی قوم برای عذاب، چهره‌ای لطیف‌القلب و در عین حال مأمور به اتمام حجت دارد. سخنران نشان می‌دهد پیامبر نسبت به قوم خود دلسوز است، اما دلسوزی او حقیقت پیام الهی را تعطیل نمی‌کند.

در این گفتار، پیامبر میان رحمت و هشدار ایستاده است. او مردم را آماده می‌کند، نشانه‌ها را روشن می‌سازد و اگر انکار ادامه یابد، عذاب دیگر بی‌مقدمه و بی‌حجت نیست [۲۲] [۲۰] [۲۱]