مرد

در درس‌گفتارها، «مرد» در چند مسیر پیوسته دنبال می‌شود: خانواده و نسبت زن و مرد در سوره نور، نقد مردسالاری در خواندن احکام، و تحلیل فرهنگی مردانگی در روانکاوی و فرهنگ.

در سوره نور ۱۳، بخش «اهمیت نکاح، مقایسه عشق زن و مرد، اسماء الهی و واژه محصن»، بحث از آیات میانی نور به خانواده، فرزندآوری و احکام پیرامون جنسیت منتقل می‌شود. درس‌گفتار توضیح می‌دهد که سوره نور فقط به حکم‌های پراکنده نمی‌پردازد؛ جنسیت را در ساختار تشکیل خانواده، نسبت عشق و اسماء الهی، و واژه‌هایی مانند محصن می‌نشاند. نمونه‌های قرآنی بخش از آیات نور و نساء تا روایت مریم و عیسی گسترده می‌شود، اما کارکردشان روشن‌کردن پیوند نکاح، پاکدامنی و رابطه زن و مرد است. بنابراین «مرد» در این بخش از راه نسبت با زن و خانواده خوانده می‌شود، نه به صورت نقشی جداافتاده. [۱]

بخش «آثار دخالت‌کردن محیط بیرون در درون خانواده» وضعیت اجتماعی بیرون، قانون و نیروی قهریه را وارد فضای خانواده می‌کند. درس‌گفتار زن را با اتصال به زیبایی و صفات جمال و مرد را با تجربه قدرت می‌خواند و نشان می‌دهد این دو امکان در محیط بیرونی چگونه زیر فشار قرار می‌گیرند. نمونه‌هایی مانند جنگ، کتاب ماکسیم گورکی، تفاوت روستا و شهر، و دخالت دولت و عرف برای نشان‌دادن اثر بیرون بر خانواده آمده‌اند. «مرد» اینجا در کنار زن و در میدان قدرت، عشق و قانون اجتماعی قرار می‌گیرد. [۲]

در سوره یوسف، بخش «چرا زنها نمی‌توانند قاضی شوند» حکم قضاوت زنان را در نسبت با جنسیت، لطافت، خشونت شغل قضا و امکان صدور حکم‌های سنگین بررسی می‌کند. بحث سپس از حکم فقهی به نقد مردسالاری فرهنگی می‌رود و نشان می‌دهد سنت‌های مردانه ممکن است در فهم احکام خود را بدیهی جا بزنند. نمونه‌ها از قضاوت، اعدام، پوشش، نقش‌های اجتماعی و نسبت زنانگی با موقعیت‌های قدرت می‌آید. «مرد» در این بخش بیشتر به صورت پس‌زمینه قدرت تفسیری و اجتماعی دیده می‌شود، جایی که خوانش احکام باید از سلطه عادت‌های مردانه جدا شود. [۳]

در روانکاوی و فرهنگ، بخش «مردانگی، خانواده و گمشدهٔ فرهنگی» مسئله را از حکم و خانواده به وضعیت تمدن مدرن می‌برد. متن نارضایتی زن مدرن از نبود منبع قدرت بیرونی و نارضایتی مرد از مناسبات خود با قدرت را کنار هم می‌گذارد و توضیح می‌دهد که سرمایه‌داری و سازمان اجتماعی جدید کارکردهای طبیعی زن و مرد را متقارن و کم‌رنگ کرده‌اند. نمونه‌ها از مسئولیت‌پذیری اجتماعی، تحصیل، شغل و نسبت بدن با قانون می‌آید و به «گمشده فرهنگی» در خانواده می‌رسد. «مرد» اینجا حامل مسئله مردانگی است: نه برتری جنسیتی، بلکه بحران پیوند قدرت، بدن و نقش خانوادگی. [۴]

در نور ۲۲، بخش «به‌تعادل‌رسیدن زن و مرد و آثار و موانع آن» بحث تعادل زن و مرد را از تقسیم اسماء و دوگانگی‌های عبودیت آغاز می‌کند. درس‌گفتار اطاعت و پرستش، قدرت و زیبایی، و جنبه‌های متفاوت عبادت را کنار ساختار جنسیت می‌گذارد تا نشان دهد تعادل خانوادگی بدون فهم این دوگانگی‌ها ممکن نیست. آیات مربوط به عبادت در متن حضور دارند، اما تحلیل به جای نقل مستقل آنها از نسبت اطاعت، ستایش و نقش‌های انسانی استفاده می‌کند. «مرد» در اینجا یک سوی رابطه‌ای است که باید با زن، خانواده و اسماء الهی به تعادل برسد. [۵]

در مقدمه فهم قرآن، بخش «مردسالاری و فمینیسم» از دیده‌نشدن سنت‌های قدیمی شروع می‌کند: همان‌طور که سنت science شفاف نیست، سنت‌های مردانه نیز به دلیل طول عمر و حاکمیت تاریخی از چشم پنهان مانده‌اند. درس‌گفتار فرهنگ را ساخته‌شده با نیمی از موجودیت انسان توصیف می‌کند و نشان می‌دهد تصور مخالف آن برای ذهن عادت‌کرده دشوار است. مسیر بحث از مردسالاری به ناخودآگاه فرهنگی، فمینیسم، حیات و قدرت می‌رود و به نقد بداهت‌های اجتماعی می‌رسد. «مرد» در این بخش به نشانه سنت مردانه‌ای بدل می‌شود که باید در خواندن قرآن و فرهنگ آشکار شود. [۶]

در جمع‌بندی، «مرد» در امتداد اهمیت نکاح، مقایسه عشق زن و مرد، اسماء الهی و واژه محصن، آثار دخالت‌کردن محیط بیرون در درون خانواده، چرا زنها نمی‌توانند قاضی شوند، مردانگی، خانواده و گمشدهٔ فرهنگی و به‌تعادل‌رسیدن زن و مرد و آثار و موانع آن معنا می‌گیرد. مسیر شواهد در تفسیر سوره نور، تفسیر سوره یوسف، روانکاوی و فرهنگ و مقدمه‌ای بر فهم قرآن نشان می‌دهد که بحث از نام‌بردن ساده فراتر می‌رود و به شبکهٔ مسئله‌هایی می‌رسد که خود درس‌گفتارها ساخته‌اند.

مرد در بحث قضاوت زنان، در نسبت با جنسیت، قدرت و نقش اجتماعی بررسی می‌شود. سخنران نشان می‌دهد پرسش از اینکه زن یا مرد چه جایگاهی در قضاوت دارد، با پیش‌فرض‌های فرهنگی و فقهی درباره عقل، احساس و نقش‌های اجتماعی آمیخته است.

در اینجا مرد فقط جنس زیستی نیست، بلکه حامل موقعیتی تاریخی از قدرت و داوری است. گفتار می‌کوشد میان تفاوت واقعی، حکم دینی و سلطه فرهنگی فرق بگذارد تا مسئله قضاوت به تعصب ساده فروکاسته نشود [۱۱] [۱۲] [۱۳] [۱۷] [۱۸]

مرد در بحث برده‌داری و زدن زنان، بخشی از ساختار قدرت خانواده و جامعه است. سخنران با آیات دشوار روبه‌رو می‌شود تا نشان دهد نقش مرد در متن دینی را نمی‌توان جدا از زمینه تاریخی، مسئولیت اخلاقی و جهت اصلاحی قرآن فهمید.

این بحث، مرد را صاحب امتیاز بی‌قید معرفی نمی‌کند. اگر قدرتی به او نسبت داده می‌شود، همان قدرت زیر داوری عدالت، تقوا و کرامت انسانی قرار می‌گیرد. گفتار از همین راه فرهنگ مردسالار را نیز می‌سنجد [۲۱] [۲۲] [۲۸] [۲۴] [۲۵] [۲۷]

در تفسیر سوره نور، مفهوم «مرد» نه به‌عنوان یک تعریف انتزاعی، بلکه در بستر یک شبکه معنایی متمرکز بر جنسیت، خانواده و آفرینش طرح می‌شود. مفسر در آغاز جلسهٔ سیزدهم تأکید می‌کند که «کلا این سوره متمرکز روی مفاهیم و احکامی که حول و حوش جنسیت دارند میگذرند» (تفسیر سوره نور، جلسهٔ ۱۳ — اهمیت نکاح مقایسه عشق اهمیت نکاح، مقایسه عشق زن و مرد، اسماء الهی و واژه محصن و اسماء الهی واژه محصن) [۳۰]. این تمرکز نشان می‌دهد که هرگونه فهم از مرد در این گفتارها، از پیش در نسبت با زن، خانواده و مسئلهٔ توالد و تتحلیل واژه ناس و دلالت‌های آن در گفتمان قرآنیل معنا می‌یابد. به‌عبارت دیگر، مرد در این چارچوب یک موجود منفرد نیست، بلکه قطبی از یک رابطه است که هویت آن در گرو پیوند با قطب دیگر شکل می‌گیرد.

همین پیوند بنیادین در جلسهٔ هفتم با چرخشی به سمت روان‌شناسی تحلیلی یونگ بسط می‌یابد. مدرس برای توضیح چگونگی به‌کمال‌رسیدن زن و مرد در رابطهٔ عاشقانه، به تیپولوژی یونگ متوسل می‌شود و چهار کارکرد خودآگاهی را معرفی می‌کند: «تفکر در مقابل عاطفه و حس در مقابل شهود» (تفسیر سوره نور، جلسهٔ ۷ — تطبیق تئوری وحدت دو قطب بر خانواده سالم و نقش عشق در معرفت) [۳۳]. در این دیاگرام، تفکر و عاطفه به‌عنوان دو قطب متقابل هم‌تراز معرفی می‌شوند. این تقابل روان‌شناختی، بنیانی برای فهم تفاوت‌های تکمیلی زن و مرد فراهم می‌کند؛ گویی هر یک از دو جنس، حامل یکی از این قطب‌هاست و کمال تنها در گرو پیوند و تعادل میان آن‌ها حاصل می‌شود.

با این حال، سخنران در استفاده از دیاگرام یونگ محتاط است و از تفسیری که به سلسله‌مراتب ارزشی بینجامد فاصله می‌گیرد. او تصریح می‌کند که «حس و شهود دو ویژگی مختلف در ‌انسان‌هاست و این‌گونه نیست که انسا‌ن‌هایی که ادراکات شهودی دارند، پیشرفته‌ترند از انسان‌هایی که ادراکات حسی در آن‌ها غلبه دارد» (تفسیر سوره نور، جلسهٔ ۷ — تطبیق تئوری وحدت دو قطب بر خانواده سالم و نقش عشق در معرفت) [۳۵]. این احتیاط نشان می‌دهد که تمایز میان زن و مرد در این گفتار، هرگز به معنای برتری ذاتی یکی بر دیگری نیست، بلکه صرفاً بر دو نحوهٔ متفاوت از ادراک و عملکرد دلالت دارد که هر دو برای کلیت حیات انسانی ضروری‌اند.

در ادامهٔ همین مسیر، سخنران در جلسهٔ هفدهم، تمایز زن و مرد را به اسماء الهی پیوند می‌زند و از این رهگذر، تصویری پویا از قابلیت‌های هر یک ارائه می‌دهد. او توضیح می‌دهد که «زن این خاصیت و قابلیت را دارد که به زیبایی و صفات جمال نامتناهی در درون خود وصل شود. مرد هم این ویژگی را دارد که می‌تواند در درون خود به قدرتی نامتناهی وصل شود» (تفسیر سوره نور، جلسهٔ ۱۷ — دوگانگی‌های زن و مرد، مفهوم کلمه و آثار دخالت محیط بیرون در خانواده) [۳۶]. در اینجا، مرد با صفت جلال یعنی قدرت نامتناهی پیوند می‌خورد. این قدرت اما یک انتزاع الهیاتی نیست، بلکه در تجربهٔ زیسته و در لحظات فشار شدید خود را آشکار می‌کند.

سخنران برای ملموس‌کردن این پیوند مرد با قدرت، به شواهدی از زندگی روزمره و ادبیات استناد می‌کند. او با اشاره به تجربهٔ مردان در شرایط دشوار می‌گوید: «واقعاً مرد‌ها در حالت‌هایی که به آن‌ها بسیار زیاد فشار می‌آید، حتی در زندگی روزمره، چیزی را در درون خود می‌بینند و توانایی‌هایی از خود بروز می‌دهند که برای خود آن‌ها هم دور از انتظار و باورنکردنی است» (تفسیر سوره نور، جلسهٔ ۱۷ — دوگانگی‌های زن و مرد، مفهوم کلمه و آثار دخالت محیط بیرون در خانواده) [۳۷]. این توانایی که در جنگ یا کار طاقت‌فرسا بروز می‌کند، تجلی همان اتصال به قدرت نامتناهی است که در لایهٔ پیشین به‌عنوان ویژگی مرد طرح شد. روایت ماکسیم گورکی از ملوانانی که در اوج خستگی به «انفجاری» از توان دست می‌یابند، شاهدی بیرونی برای این مدعا فراهم می‌کند.

در کنار این تصویر از قدرت، مفسر در جلسهٔ سیزدهم با استفاده از تمثیل آب و نور، لایهٔ دیگری از معنای جنسیت را آشکار می‌کند. او با اشاره به بخش میانی سوره نور که در آن عنصر آب غلبه دارد، توضیح می‌دهد که این تاریکیِ پر از آب، نمادی از «حالت غربی» است که «نهایتا منجر به خلقت و آفرینش میشود» و آن را به وجود زنانه پیوند می‌زند (تفسیر سوره نور، جلسهٔ ۱۳ — اهمیت نکاح مقایسه عشق اهمیت نکاح، مقایسه عشق زن و مرد، اسماء الهی و واژه محصن و اسماء الهی واژه محصن) [۳۲]. در این تمثیل، زن با اصل آفرینش و حیات‌بخشی مرتبط می‌شود، در حالی که مرد در بخش‌های پیشین با قدرت و فعل در جهان بیرون پیوند خورده بود. این دوگانگی، مکملی بنیادین را ترسیم می‌کند که فراتر از کلیشه‌های ساده‌انگارانه است.

در بحث ذوالقرنین و اسکندر، «مرد» به شخصیت قدرتمند و سفرکننده‌ای مربوط می‌شود که در روایت قرآن با مرزها، قوم‌ها و تصمیم‌های بزرگ روبه‌روست. سخنران می‌پرسد آیا این شخصیت را می‌توان با اسکندر تاریخی یکی دانست یا نه.

مرد در اینجا عنوانی برای انسان صاحب قدرت و مأموریت است. مهم‌تر از نام تاریخی، نوع مواجهه او با قدرت است: آیا قدرت را برای سلطه به کار می‌برد یا برای برقراری نظمی عادلانه در برابر فساد [۳۸] [۳۹] [۴۲] [۴۴]

مرد در داستان آفرینش و خانواده از راه نسبت با زن، فرزند و ساختار آغازین زندگی انسانی فهمیده می‌شود. سخنران نشان می‌دهد خانواده فقط قرارداد اجتماعی پسینی نیست؛ در روایت آفرینش، رابطه زن و مرد بخشی از تعریف انسان است.

این رابطه در عین نزدیکی، محل مسئولیت و خطر نیز هست. مرد اگر جایگاه خود را با سلطه اشتباه بگیرد، خانواده به میدان قدرت تبدیل می‌شود؛ اما اگر آن را در مسیر رشد و شناخت ببیند، رابطه انسانی معنای الهی پیدا می‌کند [۴۸] [۴۹] [۵۰] [۵۱] [۵۲]