آیه

تحلیل مفسر از موضوعات بحث‌برانگیزی چون برده‌داری و تنبیه بدنی زنان، بر یک اصل بنیادین در فهم قرآن استوار است: تمایز میان احکام ثابت و احکام متغیر. او این چارچوب را با یک قاعدهٔ کلی توضیح می‌دهد و می‌گوید: «هرچقدر شما به مسائل رواني و عميق بشر نزديك بشويد اينها چيزهايي هستند كه ثابت مانده و تغيير نكرده اند. هر چقدر كه ظاهري تر مي شود، مربوط به مسائل اجتماعي مي شود، چون مسأله ها تغيير مي كنند پس يك نفر مي تواند ادعا كند. كه آن حكم اجتماعي كه آمده ديگر قابل اجرا نيست» (تفسیر سوره یوسف، جلسه ۱۳ — مردسالاری برده داری و آیه نشوز) [۱]. این تقسیم‌بندی، کلید ورود او به این مسائل است؛ او احکام عبادی مانند نماز و روزه را در دستهٔ اول و احکام اجتماعی-اقتصادی را در دستهٔ دوم قرار می‌دهد. بنابراین، پیش از هر بحثی دربارهٔ یک آیهٔ مشخص، تکلیف روشن می‌شود: حکم مورد نظر از کدام جنس است و آیا اساساً در بستر امروز، موضوعیت اجرایی دارد یا خیر.

برای اثبات این ادعا، مفسر مستقیماً به سراغ نمونهٔ برده‌داری می‌رود و آن را نه یک حکم اخلاقی مطلق، بلکه یک نهاد اقتصادیِ وابسته به شرایط تولید می‌داند. تحلیل او کاملاً مادی و تاریخی است: «نظام برده داري از بين نمي رود مگر اينكه اتفاق هاي اقتصادي بيفتد. در دنيا چگونه برده داري از بين رفت؟ انقلاب صنعتي شد، كارخانه باز كردند، پوزيشن هاي كاري جديد به وجود آمد كه مي شد كارمند روزمزد استخدام كرد» (تفسیر سوره یوسف، جلسه ۱۳ — مردسالاری برده داری و آیه نشوز) [۲]. او با مقایسهٔ اقتصاد کشاورزی و صنعتی توضیح می‌دهد که در جامعهٔ کشاورزی، کار فصلی و محدود، نگهداری مادام‌العمر کارگر را برای هر دو طرف به یک راه‌حل عقلانی بدل می‌کرد. از این منظر، حکم قرآن دربارهٔ برده‌داری، نه تأیید اخلاقی یک ظلم، بلکه تنظیم یک رابطهٔ اقتصادیِ موجود و گریزناپذیر در آن بستر تاریخی بوده است. با تغییر بنیادین آن بستر، حکم مربوطه نیز به تبع آن از درجهٔ اعتبار اجرایی ساقط می‌شود.

همین منطق تاریخی-اقتصادی، به شکلی محتاطانه‌تر، به مسئلهٔ آیهٔ نشوز نیز تسری داده می‌شود. مفسر پیش از هر چیز، خوانش شتاب‌زده و عامیانه از آیه را به چالش می‌کشد و بر فرایند سه‌مرحله‌ای پیش از «زدن» تأکید می‌کند: «اولاً. ثانياً گفته كه اول آنها را نصيحت بكنید، اگر باز هم اين كار را ترك نكردند اينها را در خوابگاه هاي خودشان تنها بگذاريد، باز اگر ترك نكردند جوازي صادر شده است» (تفسیر سوره یوسف، جلسه ۱۳ — مردسالاری برده داری و آیه نشوز) [۳]. این تأکید نشان می‌دهد که از نگاه او، متن قرآن یک مجوز ساده و بی‌قید برای خشونت نیست، بلکه یک پروتکل انضباطیِ پلکانی را توصیف می‌کند که مرحلهٔ نهایی آن، پس از شکست دو مرحلهٔ مسالمت‌آمیز، و تنها در قبال یک «تخلف بسیار بزرگ» موضوعیت پیدا می‌کند. او با این خوانش، عمل را از دایرهٔ یک حق مردانهٔ خودسر خارج کرده و به یک اقدام واکنشیِ شدیداً مقید می‌کند.

با این حال، پرسش بنیانسبت معجزه با قانون علیت و تجربه‌های خارق‌العاده مخاطب دربارهٔ عدم تقارن این حکم برای مردان، با پاسخی طنازانه اما عمیقاً دلالت‌گر مواجه می‌شود: «براي اينكه خنده دار مي شد ديگر» (تفسیر سوره یوسف، جلسه ۱۳ — مردسالاری برده داری و معنای آیه در قرائت‌های مختلف جمع‌بندی بحث قرائت‌ها و نقد رویکرد تاریخی به قرآن و نقد دیدگاه مستشرقان صنعا، تاریخ‌گذاری نسخه‌های خطی و نقد شبهات و تفاوت آن با معجزه نشوز) [۳]. این پاسخ کوتاه، به جای ورود به یک توجیه کلامی پیچیده، ناهمگونی ساختاری و فیزیکی موقعیت را بدیهی می‌نمایاند. مفسر با این پاسخ، بحث را از سطح یک جدل برابری‌طلبانهٔ مکانیکی خارج می‌کند و به طور ضمنی می‌پذیرد که این حکم در بستر یک جامعهٔ مردسالار صادر شده است. این پذیرش، کاملاً با چارچوب تاریخی‌اش هماهنگ است: همان‌طور که نظام برده‌داری محصول یک ساختار اقتصادی بود، این حکم نیز محصول یک ساختار اجتماعی-خانوادگی پیشامدرن است. پرسشی که او بی‌پاسخ می‌گذارد این است که آیا ساختار خانواده به اندازهٔ نظام تولید، دستخوش تحولی بنیانسبت معجزه با قانون علیت و تجربه‌های خارق‌العاده شده است که بتواند این حکم را نیز به سرنوشت برده‌داری دچار کند.

آیه در این گفتار از راه زبان، نام‌گذاری و مفهوم‌سازی توضیح داده می‌شود. سخنران می‌گوید انسان برای فهم جهان ناچار است بخش‌هایی از واقعیت را جدا کند، نام بدهد و با همان نام‌ها بیندیشد. از همین راه، واژه‌ها فقط ابزار اشاره نیستند؛ جهان ذهنی و حساسیت‌های انسان را شکل می‌دهند.

وقتی بحث به «آیه» و «معجزه» می‌رسد، تفاوت همین نام‌گذاری‌ها اهمیت پیدا می‌کند. «آیه» در زبان قرآن نشانه‌ای برای دیدن حق و هشدار نسبت به مسئولیت پس از دیدن بیّنه است، در حالی که واژه معجزه در سنت بعدی بار دیگری دارد. بنابراین گفتار می‌کوشد فهم دینی را از راه واژه قرآنی و کارکرد آن بازسازی کند [۱۲] [۱۵] [۱۷]