تفسیر

در نگاه نخست، مفسر در تفسیر سورهٔ انبیا، تطابق داستان‌ها با متن‌های میانی را نه به‌عنوان یک اصل انتزاعی، بلکه در بستر واژگان محوری سوره جست‌وجو می‌کند. او با ردیابی واژهٔ «ذکر» در آیات مختلف، نشان می‌دهد که این واژه چگونه میان قرآن و کتاب‌های پیشین پل می‌زند. به‌گفتهٔ او، «در اینجا در مورد موسی و هارون وقتی اشاره به کتاب می‌شود فرقان، ضیاء و ذکر گفته می‌شود، صفاتی هستند که در جاهای دیگر قرآن بدنبال ذکر آمده است» (تفسیر سوره انبیا، جلسهٔ ۳ — مفهوم نزدیک بودن حساب) [۱]. این پیوند واژگانی، زمینه‌ای می‌سازد تا مخاطب قرآن، یعنی مشرکان مکه، برای پرسش از صحت دعوت پیامبر، به‌سوی «اهل ذکر» هدایت شوند. مفسر با احتیاط، مصداق اهل ذکر را به اهل کتاب محدود نمی‌کند، اما تأکید می‌کند که دسترسی تاریخی اعراب به مسیحیان و یهودیان، این ارجاع را به یک تطابق عملی و تاریخی بدل می‌سازد، نه صرفاً یک فرمان الهیاتی.

این شیوهٔ خوانش، در تفسیر داستان ابراهیم نیز به شکلی ملموس‌تر رخ می‌نماید. مفسر به‌جای اکتفا به روایت مشهور «بت‌شکنی»، با تکیه بر جزئیات روایی قرآن، لایهٔ پیچیده‌تری از داستان را آشکار می‌کند. او اشاره می‌کند که کنش ابراهیم یک تخریب ساده نبود، بلکه نوعی «کید» هوشمندانه بود: «اگر حضرت ابراهیم همه بت‌ها را می‌شکست و اینها می‌دیدند، همه بت‌ها شکسته شده‌اند کیدی محسوب نمی‌شد و پیچیدگی نداشت» (تفسیر سوره انبیا، جلسهٔ ۳ — مفهوم نزدیک بودن حساب) [۳]. این تحلیل، داستان ابراهیم را با داستان یوسف در سورهٔ یوسف هم‌تراز می‌کند، جایی که کید یوسف نیز در گرو حفظ یک برادر و آزادسازی بقیه بود. این تطابق درونی میان دو داستان، نشان می‌دهد که فهم یک روایت قرآنی، گاه در گرو سنجش آن با الگوی روایی دیگری در خود قرآن است.

در تفسیر سورهٔ کهف، این روش تطبیق، ابعاد تاریخی و سیاسی پیدا می‌کند. مفسر با پیوند زدن آیات ابتدایی سوره به بستر اجتماعی صدر اسلام، تفسیری ارائه می‌دهد که در آن، تأسف پیامبر نه برای مشرکان قریش، بلکه برای مسیحیانِ صاحب‌قدرتِ روم است. او استدلال می‌کند که عبارت «عَلَیٰ آثَارِهِمْ» و زمینهٔ قدرت جهانی مسیحیت، این برداشت را تقویت می‌کند که «پیامبر دارد به نوعی بازخواست می‌شود که تو چرا این‌قدر انگار جان خودت را برای ایمان‌آوردن این‌ها می‌دهی» (تفسیر سوره کهف، جلسهٔ ۷ — تطابق داستان‌ها با متن‌های میانی) [۷]. در اینجا، تطابق داستان با یک «متن میانی» از جنس تاریخ سیاسی و دینی معاصر نزول است؛ متنی که بیرون از آیات قرار دارد اما به‌عنوان شاهدی برای تفسیر به کار گرفته می‌شود. این خوانش، داستان اصحاب کهف را نیز از یک حکایت صرفاً اخلاقی خارج کرده و آن را به واکنشی در برابر مسیحیتِ در حال گسترش پیوند می‌زند.

با این حال، سخنران در ادامهٔ همان جلسه، از این تطابق تاریخی فراتر رفته و ساختار درونی خود سوره را به‌عنوان یک «متن میانی» دیگر برای فهم داستان‌ها معرفی می‌کند. او با اشاره به تکرار تم‌های «قرآن، پیامبر و آخرت» در سراسر سوره، نشان می‌دهد که داستان‌ها در خلأ روایت نشده‌اند، بلکه در محاصرهٔ آیاتی هستند که بر نبوت و معاد تأکید دارند. به‌گفتهٔ او، «این‌ها در واقع یک مجموعهٔ بزرگی از آیات هستند که در این متن‌ها آمدند که خیلی هم طبعاً مهم هستند و در خود داستان کهف خیلی تأکید است» (تفسیر سوره کهف، جلسهٔ ۷ — تطابق داستان‌ها با متن‌های میانی) [۸]. این بدان معناست که خودِ چینش آیات و تکرار مضامین، یک «متن میانی» ساختاری می‌سازد که خواننده را از غرق‌شدن در جزئیات یک داستان بازمی‌دارد و او را به افق کلی سوره متوجه می‌کند.

این نگاه ساختاری، در تفسیر سورهٔ یوسف نیز به شکلی متفاوت اما هم‌سو دیده می‌شود. مفسر در تحلیل خطبهٔ یوسف در زندان، به یک «متن میانی» از موجودات غیرمادی، جن و شیطان در فرهنگ یهودس روان‌شبررسی مفهوم علم و تمایز آن از شبه‌علم و متافیزیکی شخصیت‌ها متوسل می‌شود. او با اشاره به فراموشی موقت یوسف از پروردگارش و درخواست کمک از یک زندانی دیگر، این لحظه را با روایت کلی سوره از کید و تدبیر الهی تطبیق می‌دهد. این تطابق، برخلاف نمونه‌های پیشین، نه میان دو معنای آیه در قرآن و تفاوت آن با معجزه یا یک معنای آیه در قرآن و تفاوت آن با معجزه و تاریخ، بلکه میان یک کنش مرور جلسات گذشته و کلیات سوره انبیا: جایگاه سوره آل‌عمران و پیوند آن با سوره بقره و طرح بحث خداناباوری نو و نسبت علم با خداگراییانی و یک اصل الهیاتی برقرار می‌شود. این روش نشان می‌دهد که «متن میانی» در این گفتارها، مفهومی سیال است که می‌تواند یک واژه، یک الگوی روایی، یک واقعیت تاریخی، یا یک ساختار درونی سوره باشد.

تفسیر در بحث برده‌داری و زدن زنان در قرآن با دشواری مواجهه با آیات مسئله‌ساز آغاز می‌شود. سخنران می‌کوشد میان حکم تاریخی، زبان متن، موقعیت اجتماعی نزول و فهم اخلاقی امروز فرق بگذارد تا خواننده نه با انکار مسئله از آن عبور کند و نه با یک حکم سریع متن را ببندد.

در اینجا تفسیر کاری پرخطر و دقیق است. مفسر هم با متن صادق می‌ماند و هم زمینه تاریخی و ساختار کلی هدایت قرآن را می‌بیند. همین گفتار نشان می‌دهد تفسیر فقط یافتن معنای لغوی نیست؛ سنجیدن نسبت آیه با عدالت، اخلاق، تاریخ و کل دستگاه قرآنی است [۱۰] [۱۱] [۱۲] [۱۳] [۱۴]