نور

در تحلیل نسبت «نور» با «شأن نزول آیات»، نخستین نکته‌ای که از گفتارها بیرون می‌آید، یک احتیاط روش‌شناختی بنیادین است. او تصریح می‌کند که «کلاً احساسم دربارۀ شأن نزول این است که بسیار با احتیاط باید برخورد کنیم» (تفسیر سوره نور، جلسهٔ ۲۵ — شأن نزول آیات و تعیین موضوع جلسات بعد) [۳]. این احتیاط، صرفاً یک توصیهٔ فنی برای مفسران نیست؛ بلکه مستقیماً به چگونگی شکل‌گیری معنای «نور» در ذهن مخاطب مربوط می‌شود. اگر شأن نزول، یعنی زمینهٔ تاریخی و موقعیتی نزول یک آیه، به‌عنوان کلید انحصاری فهم آیه در نظر گرفته شود، آن‌گاه معنای «نور» نیز به یک رویداد خاص تاریخی گره می‌خورد و از گستردگی مفهومی‌اش کاسته می‌شود. احتیاط مفسر، در واقع، تلاشی است برای باز نگه‌داشتن فضای معنایی واژه‌ای چون «نور» تا در دام یک مصداق تاریخی منحصر نشود.

این احتیاط، در گام بعد، به یک اصل تفسیری مهم تبدیل می‌شود: استقلال نسبی متن از زمینهٔ نزول. مفسر برای اثبات این نکته، به ماجرای «افک» اشاره می‌کند و می‌گوید: «فرض کنید آن اتفاق تاریخی را که به نزول آیات افک انجامید، نمی‌دانیم و این آیات را می‌خوانیم. کاملاً و به‌وضوح متوجه می‌شویم که مسئلۀ پیش‌آمده این است که به زنی پاک‌دامن تهمتی زده‌اند» (تفسیر سوره نور، جلسهٔ ۲۵ — شأن نزول آیات و تعیین موضوع جلسات بعد) [۳]. این استدلال نشان می‌دهد که متن قرآن، حتی بدون آگاهی از جزئیات تاریخی، حامل یک هستهٔ معنایی روشن است. در مورد «نور» نیز وضع به همین منوال است: آیات مربوط به نور، پیش و بیش از آنکه به یک مصداق خاص تاریخی ارجاع دهند، یک میدان معنایی عام را می‌گشایند که فهم آن نیازمند گره‌زدن به یک رویداد منفرد نیست. این رویکرد، «نور» را از یک مفهوم تاریخی-روایی به یک مفهوم زبانی-هستی‌شناختی ارتقا می‌دهد.

با این حال، خطر بزرگ در این میان، نه نادیده‌گرفتن شأن نزول، بلکه مصادرهٔ متن به نفع یک مصداق از پیش تعیین‌شده است. مفسر با لحنی هشداردهنده، این خطر را این‌گونه به تصویر می‌کشد: «اگر این‌طور باشد، من هم می‌توانم واژه‌ای را در قرآن پیدا کنم و بعد گروهی تشکیل بدهم و اسمش را آن بگذارم. بعد بگویم آن آیه دربارۀ این گروهی است که من تشکیل داده‌ام! این شأن نزول قائل‌شدن نیست» (تفسیر سوره نور، جلسهٔ ۲۵ — شأن نزول آیات و تعیین موضوع جلسات بعد) [۱]. این هشدار، قلب مسئلهٔ «نور» را نشان می‌دهد. اگر کسی «نور» را در قرآن بیابد و سپس آن را منحصراً بر یک فرد، یک گروه، یا یک ایدئولوژی خاص تطبیق دهد، مرتکب همان خطایی شده است که مفسر آن را «شأن نزول قائل‌شدن» نمی‌داند. این کار، در واقع، تحمیل یک شأن نزول ساختگی و امروزی بر متن است که به‌جای روشن‌کردن معنا، آن را در افق محدود منافع مفسر محصور می‌کند.

در مقابل این نگاه مصادره‌ای، مدرس از روشی دفاع می‌کند که می‌توان آن را «بسط مصداقی بر بستر یک مفهوم کلی» نامید. او در بحث از تعبیر «بقیة‌اللّه» توضیح می‌دهد که «اگر این روایت معتبر باشد، تنها تعبیری که می‌توانیم به کار ببریم، این است که بقیة‌اللّه مفهومی کلی است. یکی از مصادیقش باقی‌مانده در مال و… است و مصداق بزرگ‌ترش هم می‌تواند این باشد که در بین انسان‌ها کسی هست که باقی می‌ماند» (تفسیر سوره نور، جلسهٔ ۲۵ — شأن نزول آیات و تعیین موضوع جلسات بعد) [۲]. این منطق را می‌توان دقیقاً بر «نور» نیز اعمال کرد. «نور» یک مفهوم کلی قرآنی است که مصادیق متعددی را در بر می‌گیرد: از نور هدایت و ایمان گرفته تا نور خداوند و کتاب. تلاش برای منحصرکردن آن در یک مصداق خاص، چه یک شخصیت تاریخی باشد و چه یک رویداد، نادیده‌گرفتن همین کلیت مفهومی و سلسله‌مراتب مصداقی آن است.

پیوند این بحث با مفهوم «نور» زمانی عمیق‌تر می‌شود که به کارکرد زبان قرآن توجه کنیم. در گفتاری دیگر، او توضیح می‌دهد که «هر واژه‌ای که در این کتاب است به یک چیز حقیقی اشاره می‌کند. همانطوری که هر معنای آیه در قرآن و تفاوت آن با معجزه‌ای که با این واژگان ساخته شده است به یک چیز واقعی اشاره می‌کند» (ابراهیم، جلسهٔ ۲ — زبان، کلمه طیبه و خبیثه، و داستان نوح و عاد و ثمود) [۸]. بر این اساس، «نور» در قرآن نه یک استعارهٔ ادبی صرف، و نه یک کد برای یک واقعیت تاریخی پنهان، بلکه اشاره‌ای است به یک حقیقت وجودی. محتوای تکوینی سوره، در خوش‌بینانه‌ترین حالت، می‌تواند یکی از تجلیات آن حقیقت را در بستر تاریخ نشان دهد، اما هرگز نمی‌تواند جایگزین خود آن حقیقت شود. گره‌زدن انحصاری «نور» به یک محتوای تکوینی سوره خاص، در واقع، کوچک‌کردن یک حقیقت وجودی به اندازهٔ یک رویداد تاریخی است.

نور در حکم افک و اتهام به زنان پاکدامن، هم نام سوره است و هم استعاره روشن شدن حقیقت. سخنران نشان می‌دهد جامعه با شایعه و تهمت تاریک می‌شود و قرآن با قانون شهادت، پرهیز از پخش اتهام و حفظ آبرو، راه روشنایی اجتماعی را می‌سازد.

نور در اینجا فقط معنای عرفانی ندارد. به نظم اخلاقی جامعه مربوط است: حقیقت روشن می‌شود، زبان‌ها مهار می‌شوند و حریم مؤمنان حفظ می‌گردد. سوره نور از همین راه میان پاکی فردی و روشنایی اجتماعی پیوند می‌زند [۱۶] [۱۷] [۱۲] [۲۰]

در روایت افسانهٔ پیشرفت، نور نه به‌عنوان یک استعارهٔ خنثی، بلکه در قامت یک جانشین برای امر قدسی ظاهر می‌شود. مفسر با ارجاع به شعر معروف الکساندر پوپ، این جایگزینی را به شکلی ملموس ترسیم می‌کند: «طبیعت و قوانین طبیعت در تاریکی شب نهان بود، خداوند گفت نیوتن باشد و همه جا روشن شد» (جدایی علم از نسبت معجزه با قانون علیت و تجربه‌های خارق‌العاده، جلسهٔ ۴ — مروری دوباره بر توهم لاپلاسی) [۲۱]. تأکید او بر این نکته است که در بستر معجزه به مثابه گسست در عادت، نه نقض قانون علیت مسیحی، «نور جهان» لقبی برای مسیح است، اما در این شعر، گویی این نیوتن است که با کشف قوانین طبیعت، جهان را از تاریکی جهل بیرون می‌کشد. این جابه‌جایی، هستهٔ اصلی افسانه را می‌سازد: علم جدید نه صرفاً یک روش، که یک رستگاری زمینی وعده می‌دهد و قهرمان آن تا حد یک پیامبر بالا برده می‌شود.

این تصویر باشکوه از نیوتن، اما، دقیقاً همان نقطه‌ای است که مفسر می‌خواهد آن را با برچسب «افسانه» از واقعیت تاریخی جدا کند. او به صراحت می‌گوید هدفش این است که نشان دهد «آیا این افسانه‌ای که از نیوتن و پرینسیپیا ساخته شد، یک حقیقتی را بیان می‌کرد یا به دلیل اینکه آن فانکشن‌ها باید بوجود می‌آمدند به نوعی این اتفاق افتاد» (جدایی علم از دین، جلسهٔ ۴ — مروری دوباره بر توهم لاپلاسی) [۲۲]. در اینجا، نورِ حاصل از کشف علمی، نه یک حقیقت ناب، که محصول یک ضرورت کارکردی معرفی می‌شود. گویی فرهنگ برای پیش‌برد پروژهٔ خود به چنین اسطوره‌ای نیاز داشته و به همین دلیل، روایت پیچیده و چندلایهٔ تاریخ علم را در قالبی ساده و درخشان از جنس یک ظهور پیامبرانه ریخته است.

همین الگوی ساده‌سازی و بزرگ‌نمایی، در نقد مفسر به وضعیت علوم معاصر نیز طنینی آشکار دارد. او با اشاره به آیهٔ «فَرِحُوا بِما عِنْدَهُمْ مِنَ الْعِلْمِ»، وضعیت دانشمندان امروزی را به کسانی تشبیه می‌کند که به داشته‌های اندک خود بیش از اندازه دلخوش شده‌اند (دفاع عقلانی از دین، جلسهٔ ۳۹ — تفاوت غیر علمی بودن با ضد علمی، زبان در حیوانات و خطاهای تاریخی) [۲۴]. این شادی زودهنگام، صورت مدرن همان توهم پیشرفت است که در آن، هر کشف تازه، به‌اشتباه پایان راه و روشنایی مطلق تلقی می‌شود. نکتهٔ تأمل‌برانگیز اینجاست که این احساس روشنایی و فهم کامل، به گفتهٔ او، در میان دانشمندانی شدیدتر است که در حوزه‌های کمتر بالغ، مانند علوم اعصاب، کار می‌کنند و به تعبیر او «الفبایش را هم پیدا نکردند که در مورد چه دارند صحبت می‌کنند» [۲۵].

سخنران برای توضیح این تناقض — که چرا جاهل‌ترها بیشتر مدعی دانایی هستند — از یک سازوکار روان‌کاوانه بهره می‌برد. او توضیح می‌دهد که «شما صفت‌هایی را که خیلی دوست دارید به خودتان نسبت دهید، دقیقاً آن‌هایی است که ندارید» (دفاع عقلانی از دین، جلسهٔ ۳۹ — تفاوت غیر علمی بودن با ضد علمی، زبان در حیوانات و خطاهای تاریخی) [۲۶]. این تحلیل، نورِ ظاهری پیشرفت علمی را به‌شدت زیر سؤال می‌برد. آنچه در ظاهر، اعتمادبه‌نفس و اشراف بر حقیقت به نظر می‌رسد، در باطن واکنشی دفاعی در برابر تاریکی نادانی است. به این ترتیب، «نور» در گفتمان افسانهٔ پیشرفت، نه یک دستاورد ابژکتیو، که اغلب یک برون‌فکنی روانی برای پوشاندن شکاف‌های عمیق دانش بشری است.

در برابر این تصویر از نورِ علمی که می‌تواند کاذب و غرورآمیز باشد، مفسر در بستر داستان آفرینش، طرحی دیگر از نور را پیش می‌کشد که با پیوند انسانی گره خورده است. او در تحلیل رابطهٔ زن و مرد در قرآن، به آیهٔ نور اشاره می‌کند و توضیح می‌دهد که اگر این رابطه به درستی تنظیم شود، «نوری به وجود می‌آید که نور سماوات و ارض است یک دفعه اتفاقی می‌افتد» (دفاع عقلانی از دین، جلسهٔ ۶۸ — احکام خانواده در شریعت و داستان آفرینش) [۲۷]. این نور، برخلاف نور افسانهٔ پیشرفت، نه محصول یک کشف فردی و قهرمانانه، که نتیجهٔ یک هماهنگی و تعادل درونی در یک نهاد انسانی یعنی خانواده است. اینجا نور دیگر یک استعاره برای دانایی محض نیست، بلکه تجلی یک وضعیت وجودی متعادل است.

تقابل این دو معنا از نور، هستهٔ تنش‌زای این جنبه را شکل می‌دهد. از یک سو، افسانهٔ پیشرفت، نوری را وعده می‌دهد که با کنار زدن تاریکی جهل، جهان را یکسره روشن و قابل پیش‌بینی می‌کند، اما این وعده در عمل به غرور علمی و انکار محدودیت‌های طرح بحث جدایی علم از دین و تعارض ذاتی و عرضی و طرح بحث خداناباوری نو و نسبت علم با خداگراییان می‌انجامد. از سوی دیگر، نورِ برآمده از یک رابطهٔ متعادل طرح بحث جدایی علم از دین و تعارض ذاتی و عرضی و طرح بحث خداناباوری نو و نسبت علم با خداگراییانی، در دل محدودیت‌ها و حتی دشمنی‌های ذاتی زندگی زمینی معنا می‌یابد؛ جایی که به گفتهٔ او، از ابتدا «بَعْضُکُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ» بوده است [۲۷]. این نور دوم، نه با حذف تاریکی، که با پذیرش و مدیریت آن به دست می‌آید و به همین دلیل، از جنس یک فرایند دائمی است، نه یک رویداد نهایی و افسانه‌ای.

در تحلیل مفهوم «نور» از مسیر داستان‌های نوح، عاد و ثمود، مفسر مسیری را انتخاب می‌کند که از همان ابتدا از پرداختن به جزئیات اختصاصی هر پیامبر فاصله می‌گیرد. او تصریح می‌کند که هدف، یافتن یک رشتهٔ مشترک در مواجههٔ این اقوام با فرستادگان الهی است: «این قسمت را هم می‌خوانیم بدون اینکه به چیزهای اختصاصی این انبیا بپردازد به مشترکات آن اشاره می‌کند» (ابراهیم، جلسه ۲ — زبان، کلمه طیبه و خبیثه، و داستان نوح و عاد و ثمود) [۲۹]. این رویکرد نشان می‌دهد که «نور» در این بافت، نه در معجزات منحصر‌به‌فرد یک نبی، بلکه در الگوی عامِ رویارویی حق و انکار آن جست‌وجو می‌شود. مفسر با این کار، زمینه را برای فهم «نور» به‌مثابه یک دعوت عام و فراتاریخی آماده می‌کند که پاسخ به آن، همواره با یک انتخاب وجودی گره خورده است.

محور این اشتراک، واکنش یکسان اقوام در برابر «بَیِّنات» است؛ نشانه‌های روشنی که پیامبران برای اثبات حقانیت خود می‌آوردند. مفسر این واکنش را با تکیه بر یک تعبیر قرآنی خاص توضیح می‌دهد: «تعبیر آن این است «فَرَدُّوا أَيْدِيَهُمْ فِي أَفْوَاهِهِمْ» دست خود را به سمت دهانشان می‌بردند» (ابراهیم، جلسه ۲ — زبان، کلمه طیبه و خبیثه، و داستان نوح و عاد و ثمود) [۳۰]. این تصویر، که فراتر از یک مخالفت کلامی ساده است، نوعی واکنش فیزیکی و غریزی به «نور» را به نمایش می‌گذارد. عمل «برگرداندن دست به دهان» را می‌توان نمادی از تلاش برای خاموش کردن صدا، پوشاندن دهان مفسرٔ حقیقت، یا حتی سرکوب یک واکنش درونی در برابر حقیقتی تکان‌دهنده تفسیر کرد. در این چارچوب، «نور» نه یک مفهوم انتزاعی آرام، بلکه نیرویی است که مخاطب را به واکنشی شدید و انفعالی وامی‌دارد.

این واکنش انکاری، بلافاصله با یک اعلام موضع صریح از سوی اقوام همراه می‌شود که مفسر آن را چنین نقل می‌کند: «وَقَالُوا إِنَّا كَفَرْنَا بِمَا أُرْسِلْتُمْ بِهِ وَإِنَّا لَفِي شَكٍّ مِمَّا تَدْعُونَنَا إِلَيْهِ مُرِيبٍ» انسان به رسالت شما کافر هستیم و در چیزی که انسان را به سمت آن دعوت می‌کنید در شک قرار دارد» (ابراهیم، جلسه ۲ — زبان، کلمه طیبه و خبیثه، و داستان نوح و عاد و ثمود) [۳۱]. نکتهٔ قابل تأمل در تحلیل مفسر این است که او این پاسخ را نه یک استدلال، بلکه یک «حرف مشترک» معرفی می‌کند. این بدان معناست که انکار «نور» لزوماً بر پایهٔ یک دستگاه فکری منسجم شکل نمی‌گیرد، بلکه می‌تواند ریشه در یک وضعیت روانی مشترک یعنی «شک» داشته باشد. «نور» در اینجا به مثابه «بَیِّنات» ظهور می‌کند، اما مخاطب به جای رویارویی منطقی با آن، در پناه «شک» موضع می‌گیرد و این شک را به‌عنوان حجابی در برابر وضوح دعوت به کار می‌برد.

با این حال، برای فهم کامل‌تر تمثیل «نور» در اندیشهٔ مفسر، باید به تحلیل او از داستان اصحاب کهف نیز توجه کرد که در آن، نور فیزیکی خورشید به شکلی معماگونه رفتار می‌کند. مفسر در توصیف غار اصحاب کهف می‌گوید: «انگار خورشید نوری به داخل غاری که این‌ها در آن هستند نمی‌تاباند. یک‌طوری دارد منحرف می‌شود؛ مثل حالت معجزه‌آسا» (تفسیر سوره کهف، جلسه ۴ — بررسی جزئیات داستان اصحاب کهف) [۳۲]. این تصویر، نور را از کارکرد معمول و طبیعی‌اش خارج می‌کند. اگر در داستان نوح و عاد، «نور» به شکل «بَیِّنات» در صحنه حاضر بود و انکار می‌شد، در اینجا نور ظاهری خود از صحنه کنار می‌رود. این غیاب نور مادی، فضایی را خلق می‌کند که در آن، نوع دیگری از نور ــ شاید نور هدایت و حفظ الهی ــ مجال ظهور می‌یابد و حفاظت از مؤمنان را در دل تاریکی ممکن می‌سازد.

مفسر سپس میان حرکت خورشید در بیرون غار و حرکت بدن‌های خفته در درون غار پیوندی اسرارآمیز برقرار می‌کند. او با اشاره به آیات، این هماهنگی را چنین شرح می‌دهد: «ناخودآگاه تصویری که به ذهن آدم می‌آید این است که خورشید که طلوع و غروب می‌کند این‌ها هم دارند با خورشید انگار این‌ور و آن‌ور می‌شوند. یعنی حرکات داخل این غار که نور وارد آن نمی‌شود، با خورشید یک‌طوری دارد ارتباط برقرار می‌کند» (تفسیر سوره کهف، جلسه ۴ — بررسی جزئیات داستان اصحاب کهف) [۳۳]. این تحلیل، مرز میان درون و بیرون، و میان نور مادی و امر معنوی را در هم می‌ریزد. «نور» در این معنا دیگر فقط یک پدیدهٔ دیداری نیست، بلکه به یک اصل سازمان‌دهندهٔ کیهانی تبدیل می‌شود که حتی در غیاب فیزیکی خود، با هستی مؤمنان در ارتباط است و گذر زمان را برای آن‌ها به شکلی شگفت‌انگیز رقم می‌زند.