حیات

در گفتار مربوط به آیندهٔ علم و خداگرایی، جمع‌بندی نهایی: آینده علم و خداگرایی و امکان همزیستی نه به‌عنوان یک معمای فلسفیِ مجرد، بلکه در بطن یک نظام اقتصادی و فناورانه فهم می‌شود. او تصریح می‌کند که «ما در یک نظام کاپیتالاسی داریم زندگی می‌کنیم که شاهرگ حیاتش الان تکنولوژی است» (آینده علم و خداگرایی، جلسهٔ ۱ — خداناباوری نو و نسبت علم با خداگرایی) [۱]. این جمله نشان می‌دهد که جمع‌بندی نهایی: آینده علم و خداگرایی و امکان همزیستیِ اجتماعی و اقتصادیِ معاصر با گردش خونِ فناوری زنده است و هر پرسشی دربارهٔ آیندهٔ علم، ناگزیر باید این پیوند حیاتی را در کانون تحلیل بگذارد. به همین دلیل، موفقیت علم در این چارچوب، نه صرفاً یک دستاورد معرفتی، که یک ضرورت زیستی برای نظام سرمایه‌داری تلقی می‌شود.

همین درهم‌تنیدگی جمع‌بندی نهایی: آینده علم و خداگرایی و امکان همزیستی اقتصادی با علم، مسیر پژوهش را نیز جهت‌دهی می‌کند. سخنران میان دو هدف برای علم تمایز می‌گذارد: یکی پیش‌برد فناوری و مشاهده، و دیگری تبیین یا همان Explanation. او می‌گوید: «به نظر من اهداف ساینس پیش‌بردن همین تکنولوژی است، پیش‌بردن آبزرویشن‌هاست، اکسپلنیشن در آن نیست» [۲]. در این دیدگاه، جمع‌بندی نهایی: آینده علم و خداگرایی و امکان همزیستیِ علم به جریان پول و تولید گره خورده است و تبیین، چون محصول ملموس و سودآوری ارائه نمی‌دهد، در حاشیه می‌ماند. این تحلیل، جمع‌بندی نهایی: آینده علم و خداگرایی و امکان همزیستیِ علم را نه در ارضای کنجکاوی، که در خدمت به شاهرگ اقتصادی جست‌وجو می‌کند و از همین رو، تغییر پارادایم به سمت پرسش‌های بنیادین را «شناکردن در جهت خلاف خواست آن نظام اقتصادی» [۳] توصیف می‌کند.

با این حال، سخنران راه را برای یک دگرگونی مفهومی کاملاً مسدود نمی‌بیند. او اشاره می‌کند که اگر از درون همین فناوری، «یک توضیحات جدیدی، یک شیوۀ جدیدی ارائه کند» [۳]، ممکن است نوری به مسائل تازه بتابد و سرمایه‌گذاری را به سوی خود جلب کند. این نقطهٔ امید، تصویری از جمع‌بندی نهایی: آینده علم و خداگرایی و امکان همزیستیِ علم ترسیم می‌کند که در آن، نوآوریِ مفهومی می‌تواند مانند یک جهش، مسیر تکامل دانش را تغییر دهد، مشروط بر آنکه بتواند خود را در قامت یک فناوری یا کاربرد تازه نشان دهد. جمع‌بندی نهایی: آینده علم و خداگرایی و امکان همزیستی علم در اینجا نه ایستا، بلکه در گروِ ظهورِ پیوندی جدید میان تبیین و فناوری فهم می‌شود.

این نگاه به حیات، که در آن موفقیت با تکرار و تنوعِ مسیرها گره خورده است، در گفتارِ تکامل نیز بازتابی روشن دارد. مدرس در بحث از تاریخ حیات، بر این نکته تأکید می‌کند که رویدادهای به‌ظاهر تصادفی، مانند پیدایش چشم یا بال، آن‌قدر تکرار شده‌اند که دیگر نمی‌توان آن‌ها را صرفاً تصادف‌هایی با احتمال پایین دانست. او استدلال می‌کند: «یک چیز با احتمال بسیار پایین‌تر مانند چشم بارها ظاهر می‌شود یا بال؛ مثلاً ما از نظر تاریخ تکامل قطعاً می‌دانیم که در مسیرهای متنوعی بال ایجاد شده یعنی مثلاً بارها در حشرات، خزندگان» (آیا تکامل قابل پیش‌بینی است؟ ، جلسهٔ ۳۴۰) [۴]. در این تصویر، حیات نه یک رشته تصادفِ پراکنده، بلکه عرصه‌ای است که در آن، راه‌حل‌های مشابه بارها و بارها از دل آزمون‌های پرشمار سر برمی‌آورند.

سخنران این الگوی تکرارشونده را تا آنجا پیش می‌برد که از قطعیتِ برخی گذارهای بزرگ در تاریخ حیات سخن می‌گوید. او تصریح می‌کند: «بیرون آمدن از آب از نظر من و از نظر موریس که از من قطعی‌تر نگاه می‌کند قطعی است و تصادفی نیست. یعنی هر وقت حیات در آب اتفاق می‌افتد یک میلیارد سال بگذرد حتماً به خشکی می‌آیند» [۵]. این ادعا، حیات را به‌مثابهٔ جریانی معرفی می‌کند که در آن، محدودیتِ راه‌حل‌ها و فراوانیِ زمان، نوعی ضرورتِ آماری را جایگزین تصادفِ محض می‌کند. حیات در این معنا، نه یک استثنای شگفت، که یک پیامد تقریباً محتومِ شرایطِ اولیه و زمانِ کافی است.

این ضرورتِ برآمده از تکرار، حتی به شکل‌گیری موجوداتی با کارکردهای مشخص می‌انجامد. سخنران با ذکر مثالی از مرغ ماهی‌خوار توضیح می‌دهد که اگر شرک به عنوان تأثیرگذارترین گناه نهایی: آینده علم و خداگرایی و امکان همزیستی کرهٔ زمین نابود و دوباره ایجاد شود، «بالاخره پرنده‌ای به وجود خواهد آمد» و «راه‌حل‌ها محدود است. چرا پرنده‌ای به وجود نیاید که ماهی بخورد؟ » [۸]. این پرسشِ ساده، منطقِ زیربناییِ شرک به عنوان تأثیرگذارترین گناه نهایی: آینده علم و خداگرایی و امکان همزیستی را عیان می‌کند: ترکیبِ یک نیاز بوم‌شناختی (غذای درون آب) با یک تواناییِ فیزیکی (پرواز) آن‌قدر محتمل است که می‌توان انتظار ظهورِ موجودی با کارکردِ مشابه مرغ ماهی‌خوار را داشت، حتی اگر شکل ظاهری‌اش متفاوت باشد. شرک به عنوان تأثیرگذارترین گناه نهایی: آینده علم و خداگرایی و امکان همزیستی در این روایت، مجموعه‌ای از پاسخ‌های همگرا به مسائلِ محدود است.

حیات در بحث تفاوت غیرعلمی بودن با ضدعلمی بودن، به مرز میان علم تجربی و پرسش‌های بنیادین زندگی وصل می‌شود. سخنران توضیح می‌دهد که هر سخنی خارج از روش علم تجربی لزوماً ضدعلمی نیست؛ برخی پرسش‌ها درباره معنا، ارزش و زندگی در قلمرو دیگری مطرح می‌شوند.

این تمایز برای فهم حیات اهمیت دارد. زندگی را می‌توان از منظر زیست‌شناسی بررسی کرد، اما معنای زنده بودن، غایت، رنج و ارزش حیات تنها با ابزار آزمایشگاهی تمام نمی‌شود. گفتار از همین راه از تقلیل حیات به داده علمی فاصله می‌گیرد [۹] [۹] [۱۰] [۱۲] [۱۶]