خلق

خلقدربارهٔ این مفهوم

خلق در زبانِ دینیِ اسلامی به آفرینش و پدیدآوردنِ جهان و موجودات توسطِ خداوند اشاره دارد و یکی از کانون‌هایِ پیوندِ توحید، قدرت و حکمت است. قرآن آفرینشِ آسمان‌ها و زمین، انسان، و مراحلِ تکوین را با واژگانی چون خلق، فطر، جعل و بدئ بیان می‌کند و آفرینش را آیت و زمینهٔ عبادت می‌شمارد. در کلام، بحثِ قدم و حدوثِ عالم، خلق از عدم، و نسبتِ ارادهٔ الهی با نظامِ اسباب از مسئله‌هایِ دیرین است.

فیلسوفانِ اسلامی میانِ فیض، صدور و خلقِ ارادی تمایزهایِ دقیق گذاشته‌اند؛ متکلمانِ اشعری و معتزلی و حکمایِ مشایی و صدرایی هر یک نقشهٔ هستی‌شناختیِ متفاوتی از وابستگیِ ممکنات به واجب ترسیم کرده‌اند. در برابرِ روایت‌هایِ علمیِ کیهان‌شناسی و زیست‌شناسیِ تکاملی، الهیاتِ معاصر طیفی از تعارضِ سخت تا تفکیکِ سطوحِ تبیین (چراییِ وجود در برابرِ چگونگیِ فرآیند) را آزموده است. اصطلاحِ «خلق» در عربیِ روزمره همچنین به «مردم» و «اخلاق» (با فتح یا کسر) نزدیک می‌شود؛ در اینجا معنایِ آفرینش‌شناختی مراد است.

دقت ایجاب می‌کند آفرینش به‌مثابهٔ آموزهٔ ایمانی از مدل‌هایِ فیزیکیِ مهبانگ یا فرگشت جدا، و سپس در گفت‌وگو قرار گیرد. نه یکی‌گرفتنِ خامِ آیه با فرضیهٔ علمی و نه نفیِ پیشینیِ همهٔ دانشِ تجربی، موضعِ واحدِ سنت نیست؛ تاریخِ کلام پر از اختلاف در این مرزکشی است. معرفیِ مفهوم باید این چندلایگی را حفظ کند.

وجوه و خوانش‌ها

• آفرینش در نصقرآن خلق را نشانهٔ قدرت و نظم می‌خواند و انسان را به تأمل در مراحل و هدفِ آفرینش فرامی‌خواند.
• حدوث و قدمآیا عالم ازلی است یا حادث؟ پاسخ‌هایِ کلامی و فلسفی از خلقِ زمانی تا وابستگیِ وجودیِ صرف متغیرند.
• خلق از عدمتصویرِ رایجِ کلامی بر بی‌نیازیِ خدا از مادهٔ پیشین تأکید دارد؛ فیلسوفان گاه زبانِ فیض را ترجیح داده‌اند.
• اسباب و عادتنسبتِ فعلِ الهی با نظامِ علت‌ها — از توحیدِ افعالیِ سخت تا علیتِ ثانوی — میدانِ نزاعِ کلاسیک است.
• علم و الهیاتکیهان‌شناسی و فرگشت تبیینِ چگونگی‌اند؛ الهیات اغلب بر معنایِ وابستگی و غایت تمرکز می‌کند.
• انسان به‌مثابهٔ مخلوقآفرینشِ انسان با مسئولیت، خلافت و آزمون گره خورده و اخلاق را به هستی‌شناسی پیوند می‌دهد.