گناه

گناهدربارهٔ این مفهوم

گناه در ادیانِ ابراهیمی به تخطی از فرمان یا ارادهٔ الهی، یا نقضِ نظمِ اخلاقیِ قدسی اطلاق می‌شود. در اسلام، اصطلاحاتِ «ذنب»، «إثم»، «سیئه» و «معصیت» طیفِ نزدیک اما نه کاملاً مترادفی می‌سازند که فقه و اخلاق آن‌ها را با کبیره و صغیره، عمد و سهو، و حق‌الله و حق‌الناس مرتب می‌کنند. گناه فقط عملِ بیرونی نیست؛ نیت، اصرار و آثارِ اجتماعی نیز در ارزیابی‌اش دخیل‌اند. توبه، شفاعت، کفاره و حدود، پاسخ‌هایِ نهادی و معنویِ متفاوتی به گناه در سنت‌ها بوده‌اند.

در الهیاتِ مسیحی، گناهِ اصلی (در روایت‌هایِ آگوستینی و بعدی) و فاصلهٔ انسان از فیض، چارچوبِ نجات‌شناسی را شکل داده است؛ این الگو با صورت‌بندیِ اسلامی از فطرت و تکلیفِ فردی یکی نیست، هرچند هر دو دربارهٔ فسادپذیریِ انسان سخن می‌گویند. در یهودیت نیز تورات و سنتِ ربانی شبکهٔ مفصلی از تخلف، قربانی و توبه دارند. فلسفه و روان‌شناسیِ دین گاه گناه را به احساسِ گناه، شرم، و درونی‌سازیِ هنجار فروکاسته‌اند؛ این تحلیل‌ها تجربه را روشن می‌کنند اما الزاماً ادعایِ دینیِ «تخطی از امرِ الهی» را تمام نمی‌کنند.

مناقشهٔ پایدار بر سرِ مرزِ گناه و جرمِ قانونی، گناه و بیماری، و گناهِ فردی و ساختاری است. برخی اخلاق‌هایِ معاصر ترجیح می‌دهند از آسیب و مسئولیت بگویند تا از معصیت؛ سنت‌هایِ دینی اغلب این زبان را ناکافی می‌دانند چون بُعدِ رابطه با خدا را حذف می‌کند. مفهوم، در هر حال، نقطهٔ تلاقیِ فقه، اخلاق، روان و الهیاتِ آمرزش است.

وجوه و خوانش‌ها

• معصیت و ذنبواژگانِ نزدیک در عربیِ دینی برای تخطی؛ تفاوت‌هایِ ظریف در شدت، نوع و بافتِ کاربرد.
• کبیره و صغیرهطبقه‌بندیِ فقهی–اخلاقیِ گناهان بر پایهٔ شدت و نصوص؛ پیامدهایی برای توبه، قبولِ شهادت، و ارزیابیِ عدالتِ فرد در فقه و اخلاق دارد.
• توبهبازگشت از گناه با پشیمانی، ترک و عزم؛ در نصوص و اخلاق راهی برای ترمیمِ رابطهٔ ایمانی.
• حق‌الله و حق‌الناستفکیکِ آثارِ گناه نسبت به خدا و نسبت به دیگران؛ دومی غالباً نیازمندِ جبرانِ حقوقی یا اخلاقی است.
• احساسِ گناهلایهٔ روانیِ شرم و پشیمانی؛ ممکن است با گناهِ شرعی منطبق نباشد یا بدونِ آن پدید آید.
• گناهِ ساختاریخوانش‌هایِ متأخر از ستمِ نهادی به‌مثابهٔ بُعدی فراتر از معصیتِ فردی؛ محلِ بحث در الهیاتِ اجتماعی.