زبان

زباندربارهٔ این مفهوم

زبان سامانهٔ نشانه‌ایِ قراردادی برایِ بیان، اندیشه و ارتباط است که در انسان به‌صورتِ گفتار، نوشتار و دیگر مدالیته‌ها ظاهر می‌شود. زبان‌شناسیِ معاصر ساختِ آوایی، صرفی، نحوی و معنایی را توصیف می‌کند و میانِ توانش و کنش، و میانِ زبانِ خاص و قوهٔ زبانیِ عام تمایز می‌گذارد. فلسفهٔ زبان از ارجاع، صدق، کنشِ گفتاری و رابطهٔ زبان با جهان می‌پرسد؛ هرمنوتیک فهم را همیشه از پیش در زبان می‌بیند.

در افقِ دینیِ اسلامی، زبانِ وحی — عربیِ قرآن — موضوعِ اعجاز، بیان و قواعدِ فهم است. مباحثِ حقیقت و مجاز، وضعِ لغوی، و دلالت‌هایِ امر و نهی در اصولِ فقه نشان می‌دهد که فقه و کلام بدونِ نظریهٔ زبانیِ ضمنی ممکن نیست. در عرفان و فلسفه، زبان گاه پرده و گاه پنجره‌ای به معناست؛ مناقشه بر سرِ اینکه آیا تجربهٔ باطنی در قالبِ عبارت می‌گنجد یا نه، دیرینه است. علومِ شناختی و عصب‌پژوهی نیز زبان را با رشد، مغز و یادگیری پیوند می‌زنند.

زبان هم ابزارِ توصیف است و هم سازندهٔ جهانِ اجتماعی: هویت، قدرت و طرد از راه نام‌گذاری و گفتمان اعمال می‌شوند. به همین دلیل مطالعاتِ انتقادیِ گفتمان و فلسفهٔ پسااستعماری به سیاستِ زبان حساس‌اند. معرفیِ مفهوم باید از فروکاستنِ زبان به «صرفِ وسیلهٔ انتقالِ فکر» بپرهیزد و دست‌کم ساختِ صوری، کاربردِ اجتماعی و افقِ هرمنوتیکی را در کنار هم نگه دارد.

وجوه و خوانش‌ها

• ساختِ صوریآوا، واژه‌سازی، نحو و معنا لایه‌هایِ توصیفیِ زبان‌شناسی‌اند؛ قواعدْ الگوهایِ ممکنِ جمله را محدود و ممکن می‌کنند.
• زبان و اندیشهفرضیه‌هایی از تعینِ زبانیِ فکر تا استقلالِ نسبیِ شناخت در میدان‌اند؛ اجماعِ قطعی وجود ندارد.
• وحی و عربیدر سنتِ اسلامی، زبانِ قرآن کانونِ اعجاز و قواعدِ تفسیر است؛ ترجمه کمکی است نه جایگزینِ نص در عبادتِ رسمی.
• دلالت در فقهاصولِ فقه از امر، نهی، عام و خاص و حقیقت/مجاز برایِ استخراجِ حکم بهره می‌گیرد؛ نظریهٔ معنا ضمنی است.
• کنشِ گفتاریگفتن می‌تواند وعده، حکم یا اعلام باشد؛ معنا فقط توصیفِ جهان نیست، عمل در جهانِ اجتماعی نیز هست.
• قدرت و گفتماننام‌گذاری و روایتْ هویت و سلطه را بازتولید می‌کنند؛ نقدِ زبانی بخشی از نقدِ اجتماعی شده است.