عقل

عقلدربارهٔ این مفهوم

عقل در فلسفه و الهیات به توانایی یا قوه‌ای اطلاق می‌شود که انسان با آن می‌فهمد، استدلال می‌کند، مفاهیم می‌سازد و میانِ صادق و کاذب یا درست و نادرست تمایز می‌نهد. تعریف و دامنهٔ عقل یکسان نبوده است: در سنتِ ارسطویی، عقل با صورت‌بندیِ کلیات و سیر از حس به معرفتِ نظری پیوند دارد؛ در عقل‌گراییِ مدرنِ اروپایی، عقل گاه منبعِ مستقلِ ایده‌های بنیادین شمرده شده است؛ در تجربه‌گرایی، نقشِ آن بیشتر سامان‌دهی به داده‌های حسی است. واژه در زبان‌های گوناگون بارهای اخلاقی و حقوقی نیز یافته و با «خرد»، «فهم» و «استدلال» همپوشانیِ ناقص دارد.

در کلام و فلسفهٔ اسلامی، عقل هم ابزارِ اثباتِ اصولِ اعتقادی دانسته شده و هم موضوعِ تحدید نسبت به وحی. معتزله بر حجیتِ گستردهٔ عقل در حسن و قبح تأکید ورزیدند؛ جریان‌های دیگر مرزِ عقل نظری و عملی را با شرع تنگ‌تر یا متفاوت کشیدند. در فلسفهٔ ابن‌سینا و سنت‌های مشائی، مراتبِ عقل (هیولانی، بالملکه، بالفعل، مستفاد) طرحی برای تکاملِ معرفتیِ نفس پیش می‌نهد. عارفان و برخی متکلمان نیز عقل را در برابرِ عشق یا کشف محدود کرده‌اند بی‌آنکه لزوماً آن را یکسره باطل بدانند.

در فلسفهٔ معاصر، عقل هم از درون نقد شده است — عقلِ ابزاری، اروپامحوری، ناخودآگاه، زبان — و هم به‌عنوانِ هنجارِ گفت‌وگوی عمومی و علم دفاع شده است. مناقشه بر سرِ جهان‌شمولی یا تاریخ‌مندیِ عقل، و نسبتِ آن با احساس، ایمان و قدرت، همچنان باز است. بنابراین عقل مفهومی واحد و بی‌تاریخ نیست؛ شبکه‌ای از معانیِ مرتبط است که هر سنت با اولویت‌های خود آن را مرتب می‌کند.

وجوه و خوانش‌ها

• عقلِ نظریقوه یا فعالیتِ ناظر به شناختِ آنچه هست؛ استدلال، مفهوم‌سازی و توجیهِ باورها در کانونِ آن قرار دارد.
• عقلِ عملیتدبیرِ عمل، اخلاق و سیاست؛ در ارسطو و کانت صورت‌بندی‌های متفاوتی از نسبتِ عقل و اراده دیده می‌شود.
• عقل و وحیدر سنت‌های دینی: هم‌پوشانی، تعارض یا تقسیمِ کار میانِ استدلالِ بشری و پیامِ وحیانی؛ مواضعِ مذاهب یکسان نیست.
• مراتبِ عقلدر فلسفهٔ مشائیِ اسلامی: طیفی از قوه تا فعلیتِ کامل؛ الگوی تکاملِ معرفتیِ نفس در پیوند با عقلِ فعال.
• نقدِ عقلاز کانت تا سنت‌های انتقادی و پست‌مدرن: حدودِ عقل، ایدئولوژی، و خطرِ تبدیلِ خرد به ابزارِ سلطه.
• خردِ عمومیکاربردِ عقل در فضایِ مشترکِ استدلال و توجیه؛ مفهومی کلیدی در لیبرالیسمِ سیاسی و اخلاقِ گفت‌وگو.