آمریکا

نقطهٔ آغاز این جنبه از یک تمایز روشن در گفتارها به دست می‌آید: «در واقع، در اروپا این احساس به شدت وجود داشت که نیاز است دوباره بازنگری کنیم؛ مانند درگیری‌های خانگی که همه نیدار نشدند» (روانکاوی و فرهنگ، جلسه ۵۵ — —) [۱]. در صفحهٔ «آمریکا»، این شاهد نشان می‌دهد که جنبهٔ «ایران، امریکا و صورت‌بندی دشمن» باید با همان زمینهٔ گفتار و بدون تعمیم بیرونی خوانده شود.

شاهد بعدی دامنهٔ بحث را از تعریف اولیه فراتر می‌برد: «در واقع، در اروپا این احساس به شدت وجود داشت که نیاز است دوباره بازنگری کنیم؛ مانند درگیری‌های خانگی که همه نیدار نشدند» (روانکاوی و فرهنگ، جلسه ۵۵ — —) [۲].

در لایهٔ سوم، مدرس نسبت این مسئله را با زمینهٔ تاریخی یا تفسیری روشن می‌کند: «حراسی جهانی در همه جای دنیا وجود دارد که هر لحظه ممکن است کره زمین در یک جنگ هسته‌ای نابود شود» (روانکاوی و فرهنگ، جلسه ۵۵ — —) [۳].

همین مسیر نشان می‌دهد که جمع‌بندی نباید از شاهدها جلوتر برود: «بودپرست که منو یادم که اینکه نیست مراسم مشکلانه بست» (روانکاوی و فرهنگ، جلسه ۵۵ — —) [۴].

برآیند شواهد، خوانشی محدود اما قابل پیگیری از این جنبه می‌سازد: «بودپرست که منو یادم که اینکه نیست مراسم مشکلانه بست» (روانکاوی و فرهنگ، جلسه ۵۵ — —) [۵].

در گفتارهای این مجموعه، «آمریکا» نه به‌عنوان یک موضوع مستقل و برنامه‌ریزی‌شده، بلکه در میانهٔ بحث‌های دیگر و اغلب به‌صورت ارجاعی گذرا ظاهر می‌شود. مفسر در جلسهٔ بیست‌وهفتم تفسیر سورهٔ مریم، در حالی که مشغول توضیح برنامهٔ آیندهٔ جلسات و چالش‌های تفسیر سوره‌های کوچک است، ناگهان اعلام می‌کند: «من دو سال قرار است سخنرانی در مورد امریکا بکنم و دارم اعلام میکنم که آمادگی دارم که مثلاً در اسپانیا این سخنرانیها را انجام بدهم» (تفسیر سوره مریم، جلسهٔ ۲۷ — جمع‌بندی بحث انبیا و فصوص، ورود به بخش قیامت و بازآفرینی انسان) [۱۴]. این اعلام که در لفافه‌ای از توضیح دربارهٔ محدودیت زمان و نقص ذاتی سخنرانی‌های تفسیری پیچیده شده، نشان می‌دهد که طرح موضوع آمریکا برای مفسر یک پروژهٔ فکری بلندمدت و جدی است، اما در عین حال، جایگاه آن در ساختار جلسات، حاشیه‌ای و تابع اولویت‌های دیگر مانند ادامهٔ تفسیر سورهٔ مریم تعریف می‌شود.

همین پراکندگی و حاشیه‌ای بودن در ادامهٔ همان جلسه بیشتر آشکار می‌شود، جایی که مفسر ساختار دوگانه و غیرمنتظرهٔ سخنرانی دربارهٔ آمریکا را فاش می‌کند. او توضیح می‌دهد که این سخنرانی قرار نیست یک ارائهٔ ساده باشد، بلکه طراحی آن به گونه‌ای است که «یک جلسه من به طور کامل ممانعهٔ امریکایی سخنرانی قرار بود بکنم و بعد یک جلسه بیایم حرفها را یک جوری نقض بکنم» (تفسیر سوره مریم، جلسهٔ ۲۷ — جمع‌بندی بحث انبیا و فصوص، ورود به بخش قیامت و بازآفرینی انسان) [۱۵]. این ساختار دیالکتیکی، که در آن سخنران ابتدا یک ایده را از زبان یک مدافع مسیحیت به طور کامل شرح می‌دهد و سپس خود به نقد آن می‌پردازد، نشان‌دهندهٔ رویکردی چندلایه به آمریکاست. آمریکا در این طرح، نه یک کشور با مختصات جغرافیایی و سیاسی صرف، بلکه یک «ایده» است که می‌توان آن را از درون یک سنت فکری دیگر (مسیحیت) روایت کرد و سپس از بیرون به چالش کشید.

در حالی که سخنرانی دربارهٔ آمریکا به عنوان یک پروژهٔ فکری انتزاعی مطرح می‌شود، در جای دیگری از گفتارها، آمریکا به‌عنوان یک نمونهٔ عینی و ملموس در بحث‌های اجتماعی و علمی به کار گرفته می‌شود. مفسر در جلسهٔ ششم تفسیر سورهٔ مریم، هنگام بحث دربارهٔ رشد پزشکی‌های آلترناتیو و ناتوانی نظام پزشکی رسمی در توجیه آن‌ها، به وضعیت طب سوزنی اشاره می‌کند و می‌گوید: «همین الان در تهران همیوپاتی و طب سوزنی (که در آمریکا رسمیت هم یافته) فعالیت دارند» (تفسیر سوره مریم، جلسهٔ ۶ — کناره‌گیری مریم و خلوت شرقی) [۱۶]. در این بافت، آمریکا به‌عنوان یک مرجع و معیار برای «رسمیت» و پذیرش نهادی یک پدیده ظاهر می‌شود. این ارجاع، آمریکا را از یک ایدهٔ انتزاعی به یک بازیگر مشخص در مناسبات جهانی علم و درمان تبدیل می‌کند که می‌تواند به یک عمل حاشیه‌ای (طب سوزنی) اعتبار ببخشد.

این الگوی ارجاع به آمریکا به‌عنوان یک بازیگر قدرتمند در صحنهٔ جهانی، در بحث‌های مربوط به یهودیت نیز تکرار می‌شود، اما این بار با بار سیاسی و اتهام‌آمیزتری همراه است. مفسر در جلسهٔ هشتم یهودیت، ضمن توضیح سازوکار تاریخی یهودیان برای حفظ منافع خود از طریق قدرت مالی و لابی‌گری، به وضعیت معاصر اشاره می‌کند و می‌گوید: «تو آمریکا که محروفن، لابی سه‌همیستی هست، از در دولت اسرائیل شروع شده که بیشتر توی سیاست دخالت می‌کنن» (یهودیت، جلسهٔ ۸) [۲۱]. در اینجا، آمریکا نه یک مرجع علمی، بلکه عرصه‌ای برای نفوذ سیاسی و کانون یک اتهام دیرینه معرفی می‌شود. این تصویر، آمریکا را به‌عنوان کشوری نشان می‌دهد که ساختار سیاسی‌اش در برابر نفوذ گروه‌های ذی‌نفوذ آسیب‌پذیر است و این آسیب‌پذیری، بخشی از یک روایت جهانی دربارهٔ قدرت یهودیان به شمار می‌رود.

با این حال، تصویر آمریکا در گفتارها تک‌بعدی و صرفاً سیاسی یا علمی نیست. در جلسهٔ هفتم یهودیت، مفسر در حال بحث دربارهٔ امکان وقوع کرامات و تجربیات معنوی در ادیان مختلف، به یک نمونهٔ مشخص اشاره می‌کند: «یه کلیسایی هست دنوبا امریکا که خیلی شهرت پیدا کرده، سالانه میلیونی می‌رن اینجا و توی مراسم‌شان شرکت می‌کنن و همه هم می‌گن که فضای معنوی خیلی خاصی داره» (یهودیت، جلسهٔ ۷) [۲۰]. این ارجاع، آمریکا را به‌عنوان سرزمینی ترسیم می‌کند که در آن، معنویت و تجربهٔ دینی می‌تواند فارغ از مرزهای فرقه‌ای شکوفا شود. مفسر با آوردن این مثال، استدلال خود را مبنی بر اینکه خداوند دعای بندگانش را در هر مکان مقدسی می‌شنود، تقویت می‌کند و آمریکا را به شاهدی برای این جهان‌شمولی معنوی بدل می‌سازد.

در تحلیل مدرس، ترور قاسم سلیمانی نه صرفاً یک رخداد سیاسی، که محملی برای بازگشایی یک پروژهٔ فکری قدیمی دربارهٔ چیستی آمریکا و نسبت آن با ایران است. او خود تصریح می‌کند که این بحث «در ذهن من ادامهٔ بحث آمریکاست و پروژهٔ شروع‌نشده‌ای که در ذهنم دارم» (دفاع عقلانی از دین، جلسه ۳۶ — ترور قاسم سلیمانی) [۳۰]. این جمله نشان می‌دهد که رویداد ترور، به‌عنوان یک «تریگر»، مجالی برای بیان اندیشه‌ای فراهم کرده که ماهیت آن نه تحلیل خبری، بلکه تلاشی برای فهم لایه‌های عمیق‌تر یک تضاد تاریخی است. مدرس از این زاویه، حادثه را از دایرهٔ کنش و واکنش‌های مقطعی خارج می‌کند و آن را در افق پرسشی بزرگ‌تر دربارهٔ سرشت رویارویی ایران و آمریکا قرار می‌دهد.

نخستین گام مدرس برای فهم کنش آمریکا، بازگشت به مدل تحلیلی پیشین خود دربارهٔ نوسان این کشور میان دو قطب «تاجرمنشی» و «ایدئولوژی آزادی‌خواهی» است. او تأکید می‌کند که «شما به هیچ وجه نمی‌توانید جامعه و سیاست آمریکا را تحلیل کنید به غیر از اینکه این دو نیروی رقیب در آمریکا را ببینید» (دفاع عقلانی از دین، جلسه ۳۶ — ترور قاسم سلیمانی و زمین شناسی) [۲۴]. در این چارچوب، هر رئیس‌جمهور نمایندهٔ یکی از این دو گرایش است و حرکت آونگی میان آن‌ها، منطق تاریخ سیاسی آمریکا را توضیح می‌دهد. این تحلیل، کنش ترور را نه در خلأ، بلکه در بستر یک دینامیک درونی قدرت در آمریکا معنا می‌کند و از فروکاستن آن به یک تصمیم شخصی یا یک توطئهٔ ساده جلوگیری می‌کند.

در ادامه، مفسر با بهره‌گیری از ایدهٔ نوسان، انتخاب ترامپ را به‌عنوان واکنشی به دورهٔ اوباما تفسیر می‌کند. او استدلال می‌کند که ریاست‌جمهوری یک سیاهپوست به‌عنوان «اوج آن گرایش ضد نژادپرستی و آزادیخواهی»، به‌طور طبیعی زمینه را برای بازگشت فنری به سمت مخالف فراهم کرد [۲۵]. این تحلیل، ترامپ را نه یک استثنای تصادفی، بلکه محصول ضروری یک سازوکار اجتماعی-سیاسی معرفی می‌کند. با این حال، مدرس اذعان می‌کند که ظهور شخصیتی مانند ترامپ حتی برای خود او نیز قابل تصور نبود، که این نشان‌دهندهٔ شدت و ابعاد پیش‌بینی‌نشدهٔ این نوسان است.

مدرس سپس لایهٔ دیگری از تحلیل را با ارجاع به ایدهٔ نوآم چامسکی آشکار می‌کند: شکافی میان انگیزه‌های واقعی سیاست خارجی آمریکا و توجیهات ایدئولوژیک آن برای افکار عمومی. او توضیح می‌دهد که در پشت صحنه، هدف اصلی «منافع اقتصادی» است، اما برای جلب حمایت مردم، این اهداف در لفافهٔ مفاهیمی چون «آزادی» و «کند و الی آخر. در ویتنام بر علیه شیطان کمونیسم» پیچیده می‌شود [۲۶]. این دوگانگی میان «تاجرمنشی» در عمل و «آزادی‌خواهی» در گفتمان، تصویری از یک ماشین سیاسی پیچیده می‌سازد که در آن، ترور نیز می‌تواند ذیل یکی از این دو منطق یا ترکیبی از آن‌ها تحلیل شود.

در مواجهه با روایت رسمی و رسانه‌ای پس از ترور، مدرس با دیدهٔ تردید به شواهد شادی مردمی در عراق می‌نگرد. او با اشاره به فیلم‌های پخش‌شده در فضای مجازی، می‌گوید: «من الان براحتی و با پول در جیب خودم با مرگ هر کسی که شما دلتان بخواهد می‌توانم در این حد فیلم تهیه کنم و بگذارم در فضای مجازی» [۲۷]. این جمله، اعتبار روایت‌های رسانه‌ای را نه با انکار، بلکه با نشان‌دادن امکان مهندسی افکار عمومی زیر سؤال می‌برد. در اینجا، مدرس از تحلیل ساختار سیاسی آمریکا به نقد سازوکارهای روایت‌سازی آن پل می‌زند و مخاطب را به شک در بداهت تصاویر دعوت می‌کند.

این نگاه انتقادی به روایت‌سازی، در تحلیل توییت تهدید به حمله به «سایت‌های فرهنگی ایران» به اوج می‌رسد. مفسر این پیام را نه یک تهدید نظامی واقعی، بلکه تلاشی برای تأثیرگذاری بر افکار عمومی ایران تفسیر می‌کند تا مردم برای جلوگیری از تخریب اماکن فرهنگی، به دولت خود فشار آورند. او با طعنه به عدم درک فرستندهٔ پیام اشاره می‌کند که «واقعیت این است که عموم مردم مذهبی ایران تخت جمشید را هم بزنند خیلی برایشان مهم نیست» [۲۸]. این تحلیل، شکاف عمیق میان ذهنیت استراتژیست آمریکایی و واقعیت اجتماعی ایران را عریان می‌کند و نشان می‌دهد که چگونه یک کنش ارتباطی، به دلیل ناآگاهی از زمینه، می‌تواند نتیجهٔ معکوس دهد.

در تحلیل مفسر، پیوند میان مفهوم «آمریکا» و «سرمایه» از سطح یک رابطهٔ سادهٔ میان ثروتمندان و سیاستمداران فراتر می‌رود. او در گام نخست، سازوکار آشنای حمایت مالی سرمایه‌داران از جریان‌های سیاسی را تأیید می‌کند و آن را در چارچوب یک دادوستد با بازدهی مشخص می‌بیند: «نوع حمایت سرمایه‌داران از جریان‌های سیاسی و اشخاص خاص هم بر همین مببررسی مفهوم علم و تمایز آن از شبه‌علم و متافیزیکت و به دنبال بازگشت سرمایه‌ی خود به صورت مضاعف هستند که اتفاق هم می‌افتد» (آمریکا، جلسهٔ ۳ — مؤلفه‌های سرمایه، رسانه و مردم در تحلیل مبررسی مفهوم علم و تمایز آن از شبه‌علم و متافیزیکبات آمریکا) [۳۵]. اما این گزاره برای او تنها یک نقطهٔ شروع است، نه نقطهٔ پایان تحلیل. او بلافاصله تصریح می‌کند که این سطح از توضیح، هرچند درست، برای فهم سازوکار واقعی قدرت در آمریکا کافی نیست و باید به لایه‌ای عمیق‌تر و پیچیده‌تر نقب زد.

این لایهٔ عمیق‌تر با ارجاع به یک نمونهٔ تاریخی ملموس، یعنی طرح مارشال، آشکار می‌شود. مفسر این طرح را نه صرفاً یک برنامهٔ بازسازی پس از جنگ، بلکه «کلید و مبنایی برای تفسیر اوضاع آمریکا» معرفی می‌کند [۳۵]. او با تشریح سازوکار مالی این طرح، نشان می‌دهد که چگونه یک اقدام به ظاهر بشردوستانه، در باطن به چرخه‌ای برای بازتوزیع سرمایه به نفع گروهی خاص تبدیل می‌شود. به بیان او، «آنچه در واقع طی این طرح رخ داد، این بود که همه‌ی مردم به دولت مالیات می‌دهند و این مالیات به صورت مساوی از همه گرفته می‌شود» (آمریکا، جلسهٔ ۳ — مؤلفه‌های سرمایه، رسانه و مردم در تحلیل مناسبات آمریکا) [۳۶]. این نقطهٔ عزیمت اصلی تحلیل است: منبع مالی یک پروژهٔ ملی، به شکلی برابر از همهٔ شهروندان اخذ می‌شود، اما مسیر بازگشت و توزیع سود حاصل از آن، دیگر برابر نیست.

در ادامه، مفسر با دقت، شکاف میان دریافت برابر مالیات و بازگشت نابرابر سود را ترسیم می‌کند. پولی که از همه گرفته شده، در قالب یک طرح بازسازی، به شرکت‌های آمریکایی سپرده می‌شود و بازاری تضمین‌شده برای آنها فراهم می‌کند. اما سود این ماجرا به طور مساوی به جیب همان مالیات‌دهندگان بازنمی‌گردد. تحلیل او این فرایند را چنین خلاصه می‌کند: «آنچه در واقع رخ می‌دهد این است که سرمایه‌ای که با درصد مساوی از مردم دریافت می‌شود، به صورت مساوی با سود بیشتر به مردم بازنمی‌گردد، بلکه با اختلاف طبقاتی به دهک‌های بالاتر بیشتر و به دهک‌های پایین‌تر کمتر تعلق می‌گیرد» [۳۷]. بنابراین، «سرمایه» در این روایت، دیگر یک بازیگر مشخص (سرمایه‌دار) نیست، بلکه یک سازوکار سیستماتیک است که از طریق قوانین و سیاست‌های عمومی، ثروت را از پایین به بالا پمپاژ می‌کند.

همین نکته است که تحلیل مدرس را از یک نقد مرسوم ضدسرمایه‌داری جدا می‌کند. او تأکید می‌کند که مشکل، در متن قوانین قابل مشاهده نیست. این قوانین می‌توانند ظاهری کاملاً دموکراتیک و عادلانه داشته باشند، اما نتیجهٔ اجرای آنها در بستر ساختار موجود، به شکلی سیستماتیک به نفع صاحبان سرمایه تمام می‌شود. به تعبیر خود او، «دقیقاً به همین خاطر است که هیچ‌وقت بررسی متن قوانین آمریکا مشخص نمی‌کند که چگونه این قوانین منجر به اختلاف طبقاتی می‌شود و آن را تشدید می‌کند» [۳۷]. این گزاره، هستهٔ سخت تحلیل را می‌سازد: قدرت سرمایه نه در دور زدن قانون، بلکه در هم‌آغوشی با آن و در دل سازوکارهای قانونی و بوروکراتیک نهفته است.

این تحلیل از قدرت ساختاری سرمایه، در نهایت به یک جمع‌بندی قاطع دربارهٔ نحوهٔ حکمرانی در آمریکا می‌رسد. مدرس با رد تحلیل‌های مبتنی بر توطئهٔ افراد یا گروه‌های خاص، حاکمیت را نه از آنِ اشخاص، بلکه از آنِ یک فرایند می‌داند: «هر تحلیل که به این نتیجه منتهی می‌شود که سرمایه‌داران در آمریکا گردانندگان کشورند، نادرست است و تحلیل درست این است که سرمایه است که آمریکا را اداره می‌کند و پیش می‌برد» (آمریکا، جلسهٔ ۳ — مؤلفه‌های سرمایه، رسانه و مردم در تحلیل مناسبات آمریکا) [۴۳]. در این دیدگاه، «سرمایه» به مثابه یک نیروی انتزاعی و خودگردان عمل می‌کند که منطق بازتولید خود را بر تمام ساختارهای سیاسی و اجتماعی تحمیل می‌کند و حتی خودِ سرمایه‌داران نیز بازیگران تابع این منطق هستند.

در تحلیل مفسر، «آمریکا» نه به‌عنوان یک واحد جغرافیایی یا سیاسی خنثی، بلکه همچون نمادی از یک شیوهٔ خاصِ سازمان‌دهی اجتماعی و روانی ظاهر می‌شود که مرزهای سنتی میان حوزهٔ خصوصی و عمومی را درنوردیده است. نقطهٔ عزیمت او برای این تصویر، حکم قرآنی مربوط به «محصنات» و ماجرای افک است. در این چارچوب، خانواده در منطق قرآن حریمی بسته دارد؛ مفسر با اشاره به سورهٔ نور تصریح می‌کند که «درِ خانه اصلاً به روی کسی باز نیست‌‌؛ گویی تأکید می‌کند که اصلاً دیگران چه حقی دارند که بدانند داخل این خانه چه می‌گذرد» (تفسیر سوره نور، جلسهٔ ۱۶ — حکم عبارت قرآنی مورد بحث و ارتباط ماجرای افک با آن) [۴۶]. این بستگیِ حریم، بنیاد یک نظم اجتماعی را می‌سازد که در آن «جامعه، در قوانین اسلامی، نوعی طفیلی است» [۴۶]. درست در برابر این الگو، مفسر وضعیتی را قرار می‌دهد که مشخصهٔ کشورهای مدرن، و به‌طور مشخص آمریکا، دانسته می‌شود: جایی که قانون اجتماعی به‌راحتی در مسائل خانوادگی دخالت می‌کند و «پلیس که باید نظم بیرون جامعه‌‌‌ را اعمال کند، نظم داخل خانه‌ها را هم برقرار می‌سازد» [۴۶].

این تقابل صرفاً توصیف دو نظام حقوقی متفاوت نیست؛ مفسر از آن برای آشکارکردن یک تقدس‌زدایی وارونه بهره می‌برد. در الگوی مدرن، آنچه «پیشرفت محسوب می‌شود و جزو افتخارات است» دقیقاً همان دخالت نهادهای بیرونی در خانواده است: «زن یا شوهر می‌تواند به‌دلیل اختلافی که در چهارچوب خانواده هست، از پلیس بخواهد که همسرش را بازداشت کند» (تفسیر سوره نور، جلسهٔ ۱۶ — حکم عبارت قرآنی مورد بحث و ارتباط ماجرای افک با آن) [۴۴]. مفسر این روند را نه نشانهٔ بلوغ حقوقی، که نشانهٔ فروپاشی یک حریم می‌بیند و آن را با الگوی قرآنی مقایسه می‌کند که در آن حل اختلاف زناشویی با «قسم‌خوردن و لعنت فرستادن به خودش» به پایان می‌رسد، «چون ماجرا بین این دو نفر و خداوند است» [۴۶]. اینجاست که «آمریکا» در قاموس مفسر به نماد یک نظم اجتماعی بدل می‌شود که در آن، امر قدسیِ حریم خصوصی، زیر فشار عرفِ حقوقیِ برآمده از خرد جمعی، قربانی می‌شود.

این بند به دلیل وجود نقل خام یا مبهم از STT در flagged.json قرنطینه شد و برای انتشار معتبر نیازمند بازبینی انسانی است.

مفسر این نقد ساختاری را با یک نمونهٔ عینی و شخصی‌شده از قدرت در آمریکا گره می‌زند تا نشان دهد که چگونه این سیستم، رهبرانی با روانِ «والدِ محض» تولید می‌کند. او جورج بوش را به‌عنوان مصداق این وضعیت معرفی می‌کند: «کسی که تحت تأثیر والد است، مانند جورج بوش می‌شود، واقعاً اگر آدم بخواهد یک نفر را در دنیا انتخاب کند که» (مقدمه‌ای بر فهم قرآن، جلسهٔ ۶ — والد و نقش آن در زندگی) [۵۰]. در این روایت، بوش نه یک استثنا، که محصول یک فرهنگ سیاسی است؛ فردی که تصمیم‌هایش نه بر پایهٔ تحلیل عقلانی، که بر اساس بسته‌های عقیدتی از پیش‌آماده‌ای است که به او «تحویل داده‌اند». مدرس برای اثبات این ادعا به واکنش بوش پس از یازده سپتامبر اشاره می‌کند: «همان روز بعدازظهر با او مصاحبه کردند و گفت این آغاز جنگ صلیبی است» [۵۱]. این جمله، در نگاه مفسر، نه یک گاف زبانی، که نشتِ ناخودآگاهِ همان ایدهٔ مذهبی افراطی است که سیاست خارجی را به تقابل تمدنی بدل می‌کند؛ ایده‌ای که در آن «اسلام دین شیطانی است» و خاورمیانه باید ذیل «محور شیطانی» تعریف شود [۵۱].

در میان گفتارهای این مجموعه، «آمریکا» هرگز به‌عنوان یک موضوع مستقل و با مختصات جغرافیایی ثابت ظاهر نمی‌شود، بلکه همچون نشانه‌ای سیال در میانهٔ بحث‌های دیگر سر برمی‌آورد و هر بار در خدمت یک مسئلهٔ فکریِ دیگر قرار می‌گیرد. مفسر در جلسهٔ بیست‌وهفتم تفسیر سورهٔ مریم، در حالی که مشغول توضیح برنامهٔ آیندهٔ جلسات است، ناگهان از پروژه‌ای پرده برمی‌دارد: «من دو سال قرار است سخنرانی در مورد امریکا بکنم و دارم اعلام میکنم که آمادگی دارم که مثلاً در اسپانیا این سخنرانیها را انجام بدهم» (تفسیر سوره مریم، جلسهٔ ۲۷ — جمع‌بندی بحث انبیا و فصوص، ورود به بخش قیامت و بازآفرینی انسان) [۱۴]. همین اعلامِ گذرا نشان می‌دهد که آمریکا برای او نه یک خبر روز، که یک پروژهٔ فکری بلندمدت و در عین حال حاشیه‌ای نسبت به اولویت‌های تفسیری است؛ پروژه‌ای که هنوز شروع نشده، اما ذهن او را به خود مشغول داشته است. این موقعیتِ حاشیه‌ای و در عین حال پرتنش، کلید فهم جایگاه آمریکا در کل این گفتارهاست: موضوعی که او مدام به آن بازمی‌گردد، اما هر بار از دریچه‌ای متفاوت و در نسبت با پرسشی دیگر.

این سیالیت در همان جلسه با آشکارشدن ساختار عجیب سخنرانیِ مورد نظر عمیق‌تر می‌شود. او توضیح می‌دهد که طراحی این سخنرانی به گونه‌ای است که «یک جلسه من به طور کامل ممانعهٔ امریکایی سخنرانی قرار بود بکنم و بعد یک جلسه بیایم حرفها را یک جوری نقض بکنم» (تفسیر سوره مریم، جلسهٔ ۲۷ — جمع‌بندی بحث انبیا و فصوص، ورود به بخش قیامت و بازآفرینی انسان) [۱۵]. این ساختار دیالکتیکی، که در آن مفسر ابتدا یک ایده را از زبان یک مدافع مسیحی به طور کامل شرح می‌دهد و سپس خود به نقد آن می‌پردازد، نشان می‌دهد که آمریکا در این طرح نه یک کشور، بلکه یک «ایده» است؛ ایده‌ای که می‌توان آن را از درون یک سنت فکری دیگر روایت کرد و سپس از بیرون به چالش کشید. این رویکرد، آمریکا را از سطح تحلیل سیاسیِ صرف خارج می‌کند و به موضوعی برای یک مواجههٔ فکریِ تمام‌عیار بدل می‌سازد.

اما این ایدهٔ انتزاعی، در جای دیگری از گفتارها ناگهان به یک نمونهٔ عینی و ملموس تبدیل می‌شود. مفسر در جلسهٔ ششم تفسیر سورهٔ مریم، هنگام بحث دربارهٔ رشد پزشکی‌های آلترناتیو، به وضعیت طب سوزنی اشاره می‌کند و می‌گوید: «همین الان در تهران همیوپاتی و طب سوزنی (که در آمریکا رسمیت هم یافته) فعالیت دارند» (تفسیر سوره مریم، جلسهٔ ۶ — کناره‌گیری مریم و خلوت شرقی) [۱۶]. در این بافت، آمریکا به‌عنوان یک مرجع و معیار برای «رسمیت» و پذیرش نهادی ظاهر می‌شود. این ارجاعِ ساده، یک سویهٔ مهم از تصویر آمریکا را در این گفتارها آشکار می‌کند: آمریکا به‌عنوان یک داور و اعتباربخش در مناسبات جهانی علم، که حتی یک عمل حاشیه‌ای مانند طب سوزنی نیز برای کسب مشروعیت به تأیید آن نیاز دارد. این تصویر با تصویر آمریکا به‌عنوان یک ایدهٔ قابل نقد، در تنش است و همین تنش، بخشی از پیچیدگی روایت مفسر را می‌سازد.

این الگوی ارجاع به آمریکا به‌عنوان یک بازیگر قدرتمند، در بحث‌های مربوط به یهودیت نیز تکرار می‌شود، اما این بار با باری سیاسی و اتهام‌آمیزتر. مفسر در جلسهٔ هشتم یهودیت، ضمن توضیح سازوکار تاریخی یهودیان برای حفظ منافع خود از طریق قدرت مالی و لابی‌گری، به وضعیت معاصر اشاره می‌کند و می‌گوید: «تو آمریکا که محروفن، لابی سه‌همیستی هست، از در دولت اسرائیل شروع شده که بیشتر توی سیاست دخالت می‌کنن» (یهودیت، جلسهٔ ۸) [۲۱]. در اینجا، آمریکا نه یک مرجع علمی، که عرصه‌ای برای نفوذ سیاسی و کانون یک اتهام دیرینه معرفی می‌شود. این تصویر، آمریکا را به‌عنوان کشوری نشان می‌دهد که ساختار سیاسی‌اش در برابر نفوذ گروه‌های ذی‌نفوذ آسیب‌پذیر است و این آسیب‌پذیری، بخشی از یک روایت جهانی دربارهٔ قدرت یهودیان به شمار می‌رود. با این حال، این تصویر نیز مطلق نیست، زیرا در همان گفتارها، آمریکا می‌تواند به‌عنوان سرزمینی برای شکوفایی معنوی نیز ظاهر شود، آن‌جا که مفسر از کلیسایی در آمریکا یاد می‌کند که «سالانه میلیونی می‌رن اینجا و توی مراسم‌شان شرکت می‌کنن و همه هم می‌گن که فضای معنوی خیلی خاصی داره» (یهودیت، جلسهٔ ۷) [۲۰]. این نوسان میان تصاویر، نشان می‌دهد که مفسر از فروکاستن آمریکا به یک کلیشهٔ ثابت پرهیز می‌کند.

این پرهیز از کلیشه، در تحلیل مفسر از ترور قاسم سلیمانی به اوج خود می‌رسد. او این رویداد را نه صرفاً یک رخداد سیاسی، که محملی برای بازگشایی همان پروژهٔ فکری قدیمی دربارهٔ چیستی آمریکا می‌داند و تصریح می‌کند که این بحث «در ذهن من ادامهٔ بحث آمریکاست و پروژهٔ شروع‌نشده‌ای که در ذهنم دارم» (دفاع عقلانی از دین، جلسه ۳۶ — ترور قاسم سلیمانی) [۳۰]. در اینجا، ترور به‌عنوان یک «تریگر» عمل می‌کند که مجالی برای بیان اندیشه‌ای فراهم می‌کند که ماهیت آن نه تحلیل خبری، که تلاشی برای فهم لایه‌های عمیق‌تر یک تضاد تاریخی است. مدرس برای این فهم، به مدل تحلیلی پیشین خود دربارهٔ نوسان آمریکا میان دو قطب «تاجرمنشی» و «ایدئولوژی آزادی‌خواهی» بازمی‌گردد و تأکید می‌کند که «شما به هیچ وجه نمی‌توانید جامعه و سیاست آمریکا را تحلیل کنید به غیر از اینکه این دو نیروی رقیب در آمریکا را ببینید» (دفاع عقلانی از دین، جلسه ۳۶ — ترور قاسم سلیمانی و زمین شناسی) [۲۴]. این مدل، کنش ترور را نه در خلأ، که در بستر یک دینامیک درونی قدرت در آمریکا معنا می‌کند و از فروکاستن آن به یک تصمیم شخصی یا یک توطئهٔ ساده جلوگیری می‌کند.

اما مدرس در همین تحلیل، لایهٔ دیگری را نیز آشکار می‌کند که به نقد سازوکارهای روایت‌سازی در آمریکا می‌پردازد. او با اشاره به فیلم‌های پخش‌شده در فضای مجازی پس از ترور، اعتبار روایت‌های رسانه‌ای را نه با انکار، که با نشان‌دادن امکان مهندسی افکار عمومی زیر سؤال می‌برد: «من الان براحتی و با پول در جیب خودم با مرگ هر کسی که شما دلتان بخواهد می‌توانم در این حد فیلم تهیه کنم و بگذارم در فضای مجازی» [۲۷]. این نگاه انتقادی به روایت‌سازی، در تحلیل توییت تهدید به حمله به «سایت‌های فرهنگی ایران» به اوج می‌رسد، جایی که مدرس با طعنه به عدم درک فرستندهٔ پیام اشاره می‌کند که «واقعیت این است که عموم مردم مذهبی ایران تخت جمشید را هم بزنند خیلی برایشان مهم نیست» [۲۸]. این تحلیل، شکاف عمیق میان ذهنیت استراتژیست آمریکایی و واقعیت اجتماعی ایران را عریان می‌کند و نشان می‌دهد که چگونه یک کنش ارتباطی، به دلیل ناآگاهی از زمینه، می‌تواند نتیجهٔ معکوس دهد.

این شکاف میان تصویر و واقعیت، در تحلیل مدرس از پیوند میان «آمریکا» و «سرمایه» به یک نظریهٔ ساختاری تبدیل می‌شود. او در گام نخست، سازوکار آشنای حمایت مالی سرمایه‌داران از جریان‌های سیاسی را تأیید می‌کند و آن را در چارچوب یک دادوستد با بازدهی مشخص می‌بیند: «نوع حمایت سرمایه‌داران از جریان‌های سیاسی و اشخاص خاص هم بر همین مبناست و به دنبال بازگشت سرمایه‌ی خود به صورت مضاعف هستند که اتفاق هم می‌افتد» (آمریکا، جلسهٔ ۳ — مؤلفه‌های سرمایه، رسانه و مردم در تحلیل مناسبات آمریکا) [۳۵]. اما این گزاره برای او تنها یک نقطهٔ شروع است. او بلافاصله تصریح می‌کند که این سطح از توضیح برای فهم سازوکار واقعی قدرت در آمریکا کافی نیست و باید به لایه‌ای عمیق‌تر نقب زد. این لایهٔ عمیق‌تر با ارجاع به طرح مارشال آشکار می‌شود، طرحی که مفسر آن را «کلید و مبنایی برای تفسیر اوضاع آمریکا» معرفی می‌کند [۳۵]. او با تشریح سازوکار مالی این طرح، نشان می‌دهد که چگونه یک اقدام به ظاهر بشردوستانه، در باطن به چرخه‌ای برای بازتوزیع سرمایه به نفع گروهی خاص تبدیل می‌شود: «آنچه در واقع طی این طرح رخ داد، این بود که همه‌ی مردم به دولت مالیات می‌دهند و این مالیات به صورت مساوی از همه گرفته می‌شود» (آمریکا، جلسهٔ ۳ — مؤلفه‌های سرمایه، رسانه و مردم در تحلیل مناسبات آمریکا) [۳۶]. اما سود این ماجرا به طور مساوی بازنمی‌گردد، بلکه «با اختلاف طبقاتی به دهک‌های بالاتر بیشتر و به دهک‌های پایین‌تر کمتر تعلق می‌گیرد» [۳۷]. در این روایت، «سرمایه» دیگر یک بازیگر مشخص نیست، بلکه یک سازوکار سیستماتیک است که از طریق قوانین و سیاست‌های عمومی، ثروت را از پایین به بالا پمپاژ می‌کند.