کلیسا

در روایت رایج از ماجرای گالیله، کلیسا به‌عنوان نهادی ظاهر می‌شود که با دانش جدید دشمنی ذاتی دارد. مفسر این تصویر را با اشاره به یک خطای منطقی به چالش می‌کشد و می‌گوید: «یک مغالطه‌ای وجود دارد که به زبان لاتین می‌گویند «پست‌هاک فالسی» . این مانند این است که ماجرای گالیله و کوپرنیک و این‌ها پیش آمده و بعد دچار یک مغالطه‌ای شدیم که هر چه بعد از گالیله و نیوتن هست، مربوط به کار این‌هاست، مطلقاً این‌گونه نیست» (جدایی علم از دین، جلسه ۱ — جدایی و تعارض ذاتی و جدایی و تعارض عرضی) [۱]. این هشدار روش‌شناختی، نقطهٔ شروع تحلیل را از خودِ واقعه به نحوهٔ روایت‌شدن آن تغییر می‌دهد. اگر توالی زمانی را با علیت اشتباه بگیریم، تصویری که از کلیسا می‌سازیم نه برآمده از شواهد تاریخی، بلکه محصول ساده‌سازی پسینی خواهد بود.

سخنران سپس روایت مشهور را با جزئیات بیشتری تشریح می‌کند، اما هدف او صرفاً بازگویی تاریخ نیست. او نقل می‌کند که در حکم ممنوعیت نظریهٔ کوپرنیک در سال ۱۶۱۶، این نظریه «foolish and absurd in philosophy» و «formally heretical» خوانده شد، «به دلیل اینکه با کتاب مقدس سازگار نیست» (جدایی علم از دین، جلسه ۱ — پرسش و پاسخ) [۴]. با این حال، بلافاصله این روایت را ناکافی می‌داند و تأکید می‌کند که «از نظر آکادمیک ما می‌دانیم که مطلقاً این روایت مشهور درست نیست» [۴]. این حرکت دوگانه نشان می‌دهد که کلیسا در این گفتار نه به‌عنوان یک کل یکپارچه، بلکه به‌مثابهٔ نهادی با لایه‌های متعدد تصمیم‌گیری فهم می‌شود که محکومیت گالیله تنها یکی از خروجی‌های آن است، نه عصارهٔ تمام هویت آن.

برای فهم چرایی این محکومیت، سخنران پرسش را به دو بخش تقسیم می‌کند: محاکمهٔ ۱۶۳۳ و اعلامیهٔ ۱۶۱۶. او محاکمه را «جواب‌دادنش خیلی راحت است» می‌خواند و مسئلهٔ اصلی را در اعلامیهٔ ۱۶۱۶ جست‌وجو می‌کند: «اگر نظریۀ کوپرنیک heretical است، چرا هفتاد و خرده‌ای سال بعد از اینکه بوجود آمده، در ۱۶۱۶ است که ممنوع می‌شود؟ » [۴]. این پرسش، تصویر کلیسا به‌عنوان یک دستگاه سرکوبگر خودکار را فرو می‌ریزد. اگر کلیسا صرفاً با محتوای علمی مخالف بود، باید بلافاصله پس از انتشار نظریه واکنش نشان می‌داد. تأخیر هفتاد ساله نشان می‌دهد که ماجرا نه بر سر یک اصل علمی، بلکه بر سر یک زمینهٔ سیاسی، الهیاتی یا شخصی خاص در آن مقطع تاریخی بوده است.

سخنران برای فهم این زمینه، بخشی از زندگی‌نامهٔ فکری گالیله را مرور می‌کند و از خلال آن، فضای ذهنی آن دوران را ترسیم می‌نماید. اشاره به سخنرانی گالیله در بیست‌وچهار سالگی «دربارۀ ابعاد جهنم از لحاظ ریاضی در کمدی‌الهی دانته» [۴]، تصویری از دانشمندی به دست می‌دهد که هنوز در جهان نمادین مسیحی تنفس می‌کند و مرز میان علم و الهیات برای او به‌روشنیِ مرزهای امروزی ترسیم نشده است. این تصویر با اشاره به تدریس هجده‌سالهٔ او در دانشگاه پادوا و مشاهداتش از سوپرنوای ۱۶۰۴ تکمیل می‌شود؛ جایی که او از این پدیده برای به چالش کشیدن آموزهٔ ارسطویی تغییرناپذیری آسمان‌ها استفاده کرد [۴]. کلیسایی که گالیله با آن مواجه شد، پیش از هر چیز قیمِ یک نظام آموزشی بود که خود بخشی از آن به‌طور سنتی غیرارسطویی و ارشمیدسی می‌اندیشید.

این نقش قیمومیتی کلیسا در بستر نرم‌افزاری آن دوران ریشه داشت. او توضیح می‌دهد که دانشگاه‌های آن عصر «اصولاً یا رسماً تحت نظارت و قیمومیت کلیسا بود یا کلیسا به عنوان متولی فرهنگی در سیبلاس، برای اینکه چه درسی بخوانند و از روی چه کتابی بخوانند دخالت» (جدایی علم از دین، جلسه ۱ — بستر نرم‌افزاری) [۵]. در چنین فضایی، برنامهٔ درسیِ لیبرال آرتز با سه‌گانهٔ گرامر، منطق و بلاغت و چهارگانهٔ متعاقب آن، چارچوبی را تعریف می‌کرد که هرگونه دانش جدید باید نسبت خود را با آن روشن می‌ساخت [۵]. بنابراین، تنش میان گالیله و کلیسا را نه می‌توان به تقابل سادهٔ علم و دین فروکاست، و نه می‌توان کلیسا را از بستر دانشگاهی‌ای که خود پرورده بود جدا کرد.

کلیسا در بحث ۲۵ دسامبر و سیاست کلیسا به تاریخی شدن مسیحیت و پیوند دین با قدرت مربوط می‌شود. سخنران نشان می‌دهد تعیین تاریخ‌ها و آیین‌ها همیشه فقط بر پایه داده تاریخی نیست؛ سیاست دینی و سازگاری با فرهنگ‌ها نیز در آن نقش دارد.

در این گفتار، کلیسا نهادی است که ایمان مسیحی را سازمان می‌دهد، اما همین سازمان‌دهی می‌تواند با قدرت، سیاست و مصالح اجتماعی آمیخته شود. بحث تاریخ میلاد مسیح نمونه‌ای از همین پیچیدگی است [۹] [۱۴] [۱۶]

در تحلیل نسبت نیچه با کلیسا، مدرس از نقطه‌ای آغاز می‌کند که ظاهراً بیرون از بحث دین است: تأکید بر اینکه دانستن صرفِ تاریخ تولد و محل تولد یک متفکر، بدون فهم بستر تاریخی و جغرافیایی‌اش، معنای چندانی نمی‌دهد. او می‌گوید: «شما چقدر چیز می‌فهمید؟ ۱۸۴۴ چقدر در ذهن شما معنی خاصی دارد؟ » (روانکاوی و فرهنگ، جلسهٔ ۸۷) [۱۸]. این پرسشِ مقدماتی، در واقع مسیر تحلیل را تعیین می‌کند؛ قرار نیست کلیسا به‌عنوان یک مفهوم انتزاعی بررسی شود، بلکه باید در تاروپود زندگی واقعی یک خانوادهٔ کشیش‌زاده در روستایی در شرق آلمان فهمیده شود. بنابراین، کلیسا در این گفتارها نه یک نهاد الهیاتی مجرد، بلکه یک موقعیت اجتماعی و شغلی ملموس است که سرنوشت چند نسل از خانوادهٔ نیچه را شکل داده است.

سخنران سپس با دقت به سراغ شجره‌نامهٔ کلیسایی نیچه می‌رود و این پیشینه را نه در حد اشاره، بلکه با ذکر جزئیات شغلی و حتی فکری پدر و پدربزرگش ترسیم می‌کند. پدر نیچه، کارل لودویک نیچه، «کشیش روستای روکن بود» و پدربزرگش، فریدریش آگوست لودویک نیچه، نیز «بیش از یک کشیش روستا بود و تعاریفی هم داشت» (روانکاوی و فرهنگ، جلسهٔ ۸۷) [۱۸]. این تأکید بر «بیش از یک کشیش روستا بودن» نشان می‌دهد که سخنران می‌خواهد تصویری از یک خانوادهٔ روحانی با نفوذ و دارای تشخص صنفی ارائه دهد، نه صرفاً یک خانوادهٔ معمولیِ خادم کلیسا. این تمایز برای فهم حس اشرافی‌گری بعدی نیچه حیاتی است؛ چرا که این خانواده خود را صرفاً کارمند یک نهاد نمی‌دید، بلکه در سلسله‌مراتبی از مقام و منزلت کلیسایی تعریف می‌کرد.

برای عمق‌بخشیدن به این تصویر، مدرس به آثار مکتوب پدربزرگ نیچه استناد می‌کند و از خلال عنوان کتاب‌های او، جهان‌بینی حاکم بر این خانوادهٔ کشیشی را بازسازی می‌کند. یکی از این کتاب‌ها «گامالایل: دقای جاودانه مسیحیت برای تعلیم و ایمان» نام دارد که هدفش «ایجاد یقین در برابر فساد امروزی دنیای مذهب» بوده است (روانکاوی و فرهنگ، جلسهٔ ۸۷) [۱۹]. انتخاب این کتاب از میان دو کتاب پدربزرگ تصادفی نیست؛ این عنوان نشان‌دهندهٔ ذهنیتی است که در آن، ایمان به مثابه دژی در برابر «فساد» دنیای مدرن فهم می‌شود. نیچه در چنین فضایی رشد کرد؛ فضایی که در آن، مسیحیت نه یک انتخاب شخصی، که یک سنگر ایدئولوژیک در برابر تحولات زمانه بود. این نکته، بذر تنش آینده را در خود دارد: کسی که در چنین قلعهٔ یقینی پرورش یافته، بعدها به بزرگ‌ترین منتقد همان یقین تبدیل می‌شود.

گام بعدی تحلیل، پیوند زدن این پیشینهٔ کلیسایی با ساختار سیاسی و طبقاتی اروپای آن دوران است. مدرس با صراحت اعلام می‌کند که «کلیسا بلاخره دستش بود؛ اصلاً اشرافیت بود. در اروپا دین و اشرافیت با هم در یک جبهه قرار داشتند» (روانکاوی و فرهنگ، جلسهٔ ۹۵) [۲۲]. این جمله، کلیسا را از یک نهاد صرفاً دینی به یک بازیگر سیاسی-طبقاتی تبدیل می‌کند. در این دیدگاه، خدمت به کلیسا به‌طور خودکار به معنای خدمت به اشرافیت و سهیم‌شدن در منافع و جهان‌بینی آن طبقه است. خانوادهٔ نیچه، به‌عنوان خادمان کلیسا، عملاً در اردوگاه اشرافیت قرار می‌گرفتند و طبیعی بود که با هرگونه تحول انقلابی که قدرت اشراف را تهدید می‌کرد، احساس همدلی نکنند.

این هم‌راستایی نهادی میان کلیسا و اشراف، پیامدهای روان‌شناختی مشخصی برای نیچه داشته است. مدرس استدلال می‌کند که وقتی انقلاب‌ها و تحولات سیاسی مدرن از راه می‌رسند و با اشرافیت «زد و بند» پیدا می‌کنند، «خادمان کلیسا هم احساس خوبی نداشته باشند که نداشتند» (روانکاوی و فرهنگ، جلسهٔ ۹۵) [۲۱]. این احساسِ ازدست‌دادنِ جایگاه، که ریشه در فروپاشی نظم قدیمی دارد، در تحلیل مدرس به یکی از منابع اصلی «حس اشرافی‌گری و زدگی با اخلاق بردگی» در نیچه تبدیل می‌شود. اخلاق اشرافی نیچه، از این منظر، نه صرفاً یک ابداع فلسفی، که تبلور یک تجربهٔ زیستهٔ طبقاتی است؛ تجربهٔ خانواده‌ای که منبع معیشت و منزلت خود را در خدمت به کلیسا و دربار می‌دید و اکنون شاهد تهدید این منبع از سوی نیروهای سیاسی تازه بود.

در تحلیل مفسر، «کلیسا» نه به‌عنوان یک نهاد الهیاتی انتزاعی، بلکه همچون ساختاری تاریخی و تصمیم‌ساز فهم می‌شود که مرزهای اعتقادی را از طریق فرایندهای درونی خود تعیین کرده است. او در بستر تفسیر سوره مریم، با اشاره به شوراهای کلیسایی در قرون اولیه، این پویایی را چنین توصیف می‌کند: «در قرن چهارم، شوراها با فاصله‌های نه چندان زیاد تشکیل می‌شدند و عقاید را تصدیق می‌کردند. اگر کسی قبول نمی‌کرد، او را می‌کشتند» (تفسیر سوره مریم، جلسهٔ ۳ — دعای پنهانی زکریا برای وارث) [۳۰]. این تصویر از شوراها، کلیسا را نه صرفاً محلی برای اجماع معنوی، که نهادی با قدرت الزام‌آور و گاه خشونت‌بار معرفی می‌کند؛ جایی که تصدیق یک عقیده می‌توانست به حذف فیزیکی مخالفان بینجامد.

نکتهٔ کلیدی در روایت سخنران، ناپایداری و بازگشت‌پذیری همین تصمیم‌های جزمی است. او بلافاصله پس از اشاره به تصدیق یک عقیده دربارهٔ مسیح، به چرخش قدرت در شوراها اشاره می‌کند: «بعد آن‌هایی که مخالف بودند، اکثریت به دست آوردند و این‌ها را پشت سر گذاشتند؛ یعنی شورای بعدی تصمیمی برعکس گرفت» [۳۱]. این جمله نشان می‌دهد که از نگاه او، حقیقت دینی در بستر کلیسا نه امری ثابت و فراتاریخی، بلکه تابعی از موازنهٔ قوا در یک برههٔ مشخص بوده است. آنچه دیروز بدعت شمرده می‌شد، امروز می‌توانست به باور رسمی تبدیل شود و این سیالیت، تصور یک سنت uninterrupted را به چالش می‌کشد.

سخنران این سازوکار را نه متعلق به گذشته، بلکه فرایندی زنده و جاری در کلیسا می‌داند و با شگفتی تأکید می‌کند که «هنوز هم شاید واقعاً ندانید که کلیسا این کار را می‌کند؛ یعنی کلیسا اعلام می‌کند که مثلاً فلان شخص قدیس است، از این روز قدیس اعلام می‌کند یا خیلی چیزهای دیگر» [۳۱]. اینجا کلیسا به‌مثابهٔ دستگاهی تصویر می‌شود که به‌طور مداوم در حال تولید «مصوبات» است و این مصوبات، خود بخشی از «اقاید دینی» به شمار می‌روند. تأکید بر فعل «می‌کند» در زمان حال، فاصلهٔ میان تصور رایج از یک کلیسای ایستا و واقعیت پویای تقنینی آن را برجسته می‌سازد.

برای فهم عمق این مشاهده، سخنران آن را در تقابل با تجربهٔ دینی خود قرار می‌دهد و تصریح می‌کند: «این یک فرآیند است که ما در دین خودمان ندیده‌ایم؛ یک جوری شاید برای ما خیلی عجیب و غریب و غیرعادی باشد، ولی در مسیحیت هست» [۳۱]. این مقایسه، کلیسا را به‌عنوان یک «دیگری» تاریخی تعریف می‌کند که منطق عملکردش با آنچه برای مخاطب مسلمان آشناست تفاوت بنیادین دارد. در این چارچوب، کلیسا نه فقط یک جامعهٔ ایمانی، بلکه یک نظام حقوقی ـ تشکیلاتی است که صلاحیت بازتعریف مستمر امر قدسی را برای خود قائل است.

در لایه‌ای دیگر از بحث، مدرس به سرنوشت صداهای حذف‌شده در این فرایند تقنینی می‌پردازد. او با اشاره به کشف کتابخانهٔ نجع حمادی، از وجود متونی سخن می‌گوید که بیرون از دایرهٔ رسمیت کلیسا باقی مانده‌اند: «همادی، برای اینکه فکر کنم پنجاه و دو تا کتاب است که همه با هم یکجا پیدا شدند در چند تا خمره، حدود شصت سال قبل، و تقریباً اشتراکی با متون کتاب مقدس مسیحی‌ها» (تفسیر سوره مریم، جلسهٔ ۱۵ — جایگاه قرآن در برابر تورات و انجیل، و نقد مسیحیت) [۲۷]. این انجیل‌های غیررسمی، شاهدانی خاموش بر آن‌اند که آنچه امروز «مسیحیت» خوانده می‌شود، حاصل یک گزینش آگاهانه و حذف نظام‌مند بوده است، نه بازتاب کامل و بی‌کم‌وکاست یک سنت اولیه.

جالب آنکه مدرس این متون حاشیه‌ای را صرفاً یادگار تاریخی نمی‌بیند، بلکه به علاقهٔ دوبارهٔ خود مسیحیان، به‌ویژه روشن‌فکران، به آن‌ها اشاره می‌کند: «نظر می‌آید در میان آدم‌های مسیحی، مخصوصاً روشن‌فکرترها، یک علاقه خاصی به وجود آمده به انجیل توماس که جزو این کشفیات فرنو بیستومیه است» [۲۷]. این بازگشت به متون طردشده، در دل روایت او، نشانه‌ای از یک تنش درونی در مسیحیت معاصر است؛ تنشی میان مرجعیت نهاد کلیسا و جست‌وجوی فردی برای یافتن ریشه‌هایی که شوراها نادیده گرفته بودند. کلیسا در این تصویر، نهادی است که انحصار روایتش از گذشته، در برابر یافته‌های باستان‌شناختی و پرسش‌های نوین ایمانی، دیگر مطلق به نظر نمی‌رسد.

کلیسا در بحث خردباوری، روحیه نقادی و افسون‌زدایی به عنوان نهادی تاریخی در برابر مدرنیته دیده می‌شود. سخنران نشان می‌دهد بخشی از خردباوری جدید در واکنش به اقتدار کلیسا و روایت دینی از جهان شکل گرفت.

افسون‌زدایی یعنی جهان از زیر سلطه تبیین‌های مقدس و آیینی بیرون آورده می‌شود. کلیسا در این مسیر هم حافظ سنت دینی بود و هم هدف نقد مدرن. گفتار همین رابطه پیچیده دین نهادی و عقلانیت جدید را بررسی می‌کند [۴۰] [۴۱] [۴۲] [۴۳] [۳۷] [۳۹]

در روایت رایج از تاریخ اندیشه، کلیسا اغلب به‌عنوان نهادی یکپارچه و دشمن ذاتی خرد تصویر می‌شود. اما گفتارهای این صفحه، با حرکت میان سطوح مختلف تحلیل، این تصویر را نه از طریق انکار، بلکه از راه پیچیده‌تر کردن آن به چالش می‌کشند. کلیسایی که در اینجا ترسیم می‌شود، نه یک هیولای تاریک‌اندیش قرون وسطایی است و نه یک جامعهٔ معنوی آرمانی، بلکه نهادی است چندلایه که در آن، همزمان، تولید دانش و سرکوب اندیشه، پرورش نخبگان علمی و تحمیل رکود معنوی، و تثبیت جزمیات و بازنگری مداوم در آن‌ها رخ می‌دهد. نقطهٔ عزیمت تحلیل، نه ذات کلیسا، که نحوهٔ روایت‌شدن آن در تاریخ است.

نخستین گام در بازاندیشی نسبت کلیسا با دانش، به چالش کشیدن یک خطای منطقی در روایت‌های رایج است. مفسر با اشاره به مغالطهٔ «پست‌هاک فالسی»، هشدار می‌دهد که توالی زمانیِ ظهور علم جدید پس از ماجرای گالیله، نباید با علیت اشتباه گرفته شود: «این مانند این است که ماجرای گالیله و کوپرنیک و این‌ها پیش آمده و بعد دچار یک مغالطه‌ای شدیم که هر چه بعد از گالیله و نیوتن هست، مربوط به کار این‌هاست، مطلقاً این‌گونه نیست» [۱]. این هشدار روش‌شناختی، کلیسا را از متهمی از پیش محکوم، به موضوعی برای پرسش تاریخی تبدیل می‌کند. اگر توالی زمانی دلیل بر علیت نیست، پس نمی‌توان ظهور علم مدرن را صرفاً محصول گسست از کلیسا دانست.

این تردید روشی، با ورود به جزئیات ماجرای گالیله عمق می‌یابد. مدرس روایت مشهور را نقل می‌کند که در حکم ۱۶۱۶، نظریهٔ کوپرنیک «foolish and absurd in philosophy» و «formally heretical» خوانده شد، اما بلافاصله این روایت را ناکافی می‌داند و تصریح می‌کند که «از نظر آکادمیک ما می‌دانیم که مطلقاً این روایت مشهور درست نیست» [۴]. این حرکت دوگانه، کلیسا را نه به‌عنوان یک کل یکپارچه، بلکه به‌مثابهٔ نهادی با لایه‌های متعدد تصمیم‌گیری نشان می‌دهد که محکومیت گالیله تنها یکی از خروجی‌های آن است، نه عصارهٔ تمام هویت آن. پرسش اصلی سخنران این است: اگر نظریهٔ کوپرنیک واقعاً بدعت‌آمیز بود، «چرا هفتاد و خرده‌ای سال بعد از اینکه بوجود آمده، در ۱۶۱۶ است که ممنوع می‌شود؟ » [۴]. این تأخیر هفتاد ساله، تصویر کلیسا به‌عنوان یک دستگاه سرکوبگر خودکار را فرو می‌ریزد و نشان می‌دهد که ماجرا نه بر سر یک اصل علمی، که بر سر زمینه‌ای سیاسی و الهیاتی خاص در آن مقطع بوده است.

در برابر تصویر کلیسای دشمن دانش، گفتارها روایتی متفاوت از قرون وسطی به دست می‌دهند. او تأکید می‌کند که «اگر قرون وسطی را به درستی بررسی کنیم، می‌بینیم که سراسر آن دوران ستایش از خرد و دانش است» [۴۰]. این جمله نه دفاع از یک نهاد، که تلاشی برای بازتعریف نسبت میان دین نهادینه و عقلانیت است. در این بازخوانی، کلیسا نه مانع دانش، که بستر اصلی آموزش و پژوهش بوده است: «کلیسا به شدت با دانش ترکیب داشت؛ یعنی اصولاً آموزش‌دهنده همه دانش‌ها کلیسا بود» [۴۱]. این ترکیب نهادی بدان معناست که مرزهای امروزی میان علوم تجربی، فلسفه و الهیات در آن دوران وجود نداشت و مدرسهٔ دینی در حکم مدرسهٔ علمی نیز عمل می‌کرد.

پیامد این تحلیل آن است که ظهور چهره‌های شاخص انقلاب علمی را نمی‌توان بیرون از بستر کلیسا فهمید. مدرس با صراحت می‌گوید که «از دل همین مدارس، افرادی مثل کوپرنیک، گالیله و کپلر بیرون آمدند. این افراد تحصیل‌کرده همین مدارسی بودند که توسط کلیسا اداره می‌شدند» [۴۲]. این استدلال شکافی زمانی را آشکار می‌کند که روایت‌های ساده‌انگارانه از نسبت بورژوازی و پیشرفت علمی نادیده می‌گیرند: انقلاب علمی دست‌کم دو قرن پیش از انقلاب فرانسه و قدرت‌گیری سیاسی بورژوازی آغاز شده بود. کلیسا در این تصویر، نه دشمن علم، که بستر نهادی‌ای است که علم مدرن از درون آن سر برآورد. گالیلهٔ بیست‌وچهار ساله‌ای که «دربارۀ ابعاد جهنم از لحاظ ریاضی در کمدی‌الهی دانته» سخنرانی می‌کرد [۴]، هنوز در جهان نمادین مسیحی تنفس می‌کرد و مرز میان علم و الهیات برای او به‌روشنیِ مرزهای امروزی ترسیم نشده بود.

با این حال، همین گفتارها در جای دیگر تصویری به‌کلی متفاوت از مسیحیت کلیسایی به دست می‌دهند. مدرس در نقد کاپیتالیسم، به شکلی گذرا اما گویا، از «سنت خیلی خیلی راکد و بیمانی به تمام معنا بیمانی در قرون وسطی» سخن می‌گوید و توضیح می‌دهد که «این مسیحیت کلیسایی، مخصوصاً کاتولیک، نه ایده‌های معقولی داشت، نه چندان کمکی به رشد کسی می‌کرد» [۴۳]. اینجا کلیسا دیگر نهاد پرورش دانش نیست، بلکه دستگاهی ایدئولوژیک است که انسان را در وضعیت تبعید موقت بر زمین نگه می‌دارد و انگیزهٔ هرگونه تحول درونی یا بیرونی را از او می‌گیرد. این دوگانگی را نباید تناقضی ساده انگاشت. مدرس میان دو سطح از واقعیت تاریخی تمایز می‌گذارد: سطح نهادی-آموزشی که کلیسا در آن موتور دانش بود، و سطح توده‌ای-معنوی که در آن مسیحیت کلیسایی به ایدئولوژی رکود و انتظار منفعلانه برای مرگ تبدیل شده بود. این شکاف میان نخبگان علمیِ برآمده از مدارس کلیسایی و تجربهٔ زیستهٔ عوام مسیحی، همان تنشی است که بعدها زمینهٔ افسون‌زدایی و چرخش به سوی انسان‌گرایی را فراهم می‌کند.

در لایه‌ای دیگر از تحلیل، کلیسا نه به‌عنوان بستر دانش یا ایدئولوژی رکود، که به‌عنوان یک دستگاه حقوقی-تشکیلاتی فهم می‌شود که مرزهای اعتقادی را از طریق شوراها تعیین می‌کند. مدرس با اشاره به شوراهای قرن چهارم، این پویایی را چنین توصیف می‌کند: «در قرن چهارم، شوراها با فاصله‌های نه چندان زیاد تشکیل می‌شدند و عقاید را تصدیق می‌کردند. اگر کسی قبول نمی‌کرد، او را می‌کشتند» [۳۰]. این تصویر، کلیسا را نهادی با قدرت الزام‌آور و گاه خشونت‌بار معرفی می‌کند. اما نکتهٔ کلیدی در روایت مفسر، ناپایداری همین تصمیم‌های جزمی است: «بعد آن‌هایی که مخالف بودند، اکثریت به دست آوردند و این‌ها را پشت سر گذاشتند؛ یعنی شورای بعدی تصمیمی برعکس گرفت» [۳۱]. حقیقت دینی در این بستر، نه امری ثابت و فراتاریخی، که تابعی از موازنهٔ قوا در یک برههٔ مشخص بوده است.

این سازوکار تقنینی، به‌ویژه برای مخاطب مسلمان، امری غریب و بی‌سابقه است. مفسر با شگفتی تأکید می‌کند که «هنوز هم شاید واقعاً ندانید که کلیسا این کار را می‌کند؛ یعنی کلیسا اعلام می‌کند که مثلاً فلان شخص قدیس است» [۳۱]. این مقایسه، کلیسا را به‌عنوان یک «دیگری» تاریخی تعریف می‌کند که منطق عملکردش با آنچه برای مخاطب مسلمان آشناست تفاوت بنیادین دارد. کلیسا در این چارچوب، نه فقط یک جامعهٔ ایمانی، بلکه یک نظام حقوقی است که صلاحیت بازتعریف مستمر امر قدسی را برای خود قائل است. این فرایند تقنینی، صداهای حذف‌شده‌ای را نیز بر جای گذاشته است. مدرس با اشاره به کشف کتابخانهٔ نجع حمادی، از متونی سخن می‌گوید که بیرون از دایرهٔ رسمیت کلیسا باقی مانده‌اند: «عنوانش را نمی‌گویند، مثلاً کتابخانه نج همادی، برای اینکه فکر کنم پنجاه و دو تا کتاب است که همه با هم یکجا پیدا شدند در چند» [۲۷]. این انجیل‌های غیررسمی، شاهدانی خاموش بر آن‌اند که آنچه امروز «مسیحیت» خوانده می‌شود، حاصل یک گزینش آگاهانه و حذف نظام‌مند بوده است.

برای فهم چگونگی شکل‌گیری این دستگاه تقنینی، گفتارها به سراغ نقطهٔ آغازین می‌روند: پولس و شبکهٔ کلیساهایی که او تأسیس کرد. مفسر با تأکید بر نقش محوری پولس تصریح می‌کند: «کلیساها را پولس تأسیس کرد، خودش در راه سفر می‌کرد، بعد هم جانشینانشان آن ساختاری که او به پیش آورده بود» [۱۶]. این ساختار، فقط یک شبکهٔ سازمانی نبود، بلکه یک دستگاه اعتقادی را نیز حمل می‌کرد. سخنران با اشاره به اینکه «بیشترین تعداد فصل‌های انجیل را کتاب عهد جدید را نامه‌های پولس تشکیل می‌دهد» [۱۶]، نشان می‌دهد که غلبهٔ پولس فقط سیاسی نبود، بلکه متون مقدس نیز به‌گونه‌ای شکل گرفتند که صدای او را در مرکز قرار دهند.