ارسطو

در درس‌گفتارها، «ارسطو» در مسیرهای مشخصی دنبال می‌شود: اصلاح تعریف و نسبد آن با برهان هیوم، قدیمی بودن متون دینی، هفت آسمان و مفهوم‌سازی، واژه و نام‌گذاری.

در مجموعه «فلسفه متن مقدس»، جلسه «شکل کلاس، پروژه مشترک و تعریف معجزه در نسبت با برهان هیوم»، بخش «اصلاح تعریف و نسبد آن با برهان هیوم»، موضوع «ارسطو» در زمینهٔ اصلاح تعریف و نسبد آن با برهان هیوم، اسلام، ایمان، تاریخ و صالح قرار می‌گیرد. گفتار ذیل «اصلاح تعریف و نسبد آن با برهان هیوم» بر اصلاح تعریف و نسبد آن با برهان هیوم، معجزه، ایمان، تاریخ متمرکز است. بحث نسبت این مفاهیم را در محدودهٔ همین بخش روشن می‌کند و نمونه‌های آن به کانت، نیچه، هیوم، آدم متصل می‌شود. حرکت درونی بخش از معجزه، یعنی، باشه، حالا و اصلاح تعریف و نسبد آن با برهان هیوم عبور می‌کند و این نشانه‌ها را به اصلاح تعریف و نسبد آن با برهان هیوم، اسلام، ایمان، تاریخ و صالح پیوند می‌زند. به این ترتیب، مسیر بحث از عنوان جلسه به مسئلهٔ خاص همین بخش می‌رسد و جایگاه «ارسطو» را در همان زنجیره روشن می‌کند. نمونه‌ها و نام‌های همراه بحث، نیچه، هیوم، کانت، موسی و هود هستند و نشان می‌دهند بخش از سطح نام‌بردن عبور می‌کند. بنابراین سهم «ارسطو» در این بخش از دل همین استدلال و نمونه‌ها فهمیده می‌شود، نه از معنایی بیرون از گفتار. [۱]

در مجموعه «دفاع عقلانی از دین»، جلسه «قدیمی بودن متون دینی و تئوری اومریسم»، بخش «قدیمی بودن متون دینی»، موضوع «ارسطو» در زمینهٔ قدیمی بودن متون دینی، تاریخ، دین، طبیعت و علم قرار می‌گیرد. بخش به «قدیمی بودن متون دینی» می‌پردازد و زیرموضوع‌هایی مانند قرآن، طبیعت، علم و دین را صورت‌بندی می‌کند. روند بحث، نسبت میان اریک برن، مارکس، آدم، قرآن، طبیعت را در همان بدنهٔ گفتار پی می‌گیرد و از مثال‌ها و ارجاعات متن برای روشن کردن محور بخش استفاده می‌کند. حرکت درونی بخش از الان، ممکن، هایی، تاریخ و حق عبور می‌کند و این نشانه‌ها را به قدیمی بودن متون دینی، تاریخ، دین، طبیعت و علم پیوند می‌زند. به این ترتیب، مسیر بحث از عنوان جلسه به مسئلهٔ خاص همین بخش می‌رسد و جایگاه «ارسطو» را در همان زنجیره روشن می‌کند. نمونه‌ها و نام‌های همراه بحث، ارسطو، اریک برن، مارکس، یونان و اخلاق هستند و نشان می‌دهند بخش از سطح نام‌بردن عبور می‌کند. بنابراین سهم «ارسطو» در این بخش از دل همین استدلال و نمونه‌ها فهمیده می‌شود، نه از معنایی بیرون از گفتار. [۲]

در مجموعه «دفاع عقلانی از دین»، جلسه «هفت آسمان و نظریه هفت لایه جو، نام یحیی و عزیر ابن الله»، بخش «هفت آسمان»، موضوع «ارسطو» در زمینهٔ هفت آسمان، علم، روان، فرهنگ و نور قرار می‌گیرد. محور بخش «علم» را در پیوند با علم، هفت آسمان، نور صورت‌بندی می‌کند. در متن، نسبت فروید، نظریه تکامل، روانکاوی، نوح با مسئله اصلی روشن می‌شود و مرز بحث از سطح کلی جلسه به سطح یک بخش مستقل محدود می‌ماند. حرکت درونی بخش از نگاه، کنید، چیزهایی، مردم و اثر هنری عبور می‌کند و این نشانه‌ها را به هفت آسمان، علم، روان، فرهنگ و نور پیوند می‌زند. به این ترتیب، مسیر بحث از عنوان جلسه به مسئلهٔ خاص همین بخش می‌رسد و جایگاه «ارسطو» را در همان زنجیره روشن می‌کند. نمونه‌ها و نام‌های همراه بحث، فروید، بنی‌اسرائیل، نوح، اروپا و اسرائیل هستند و نشان می‌دهند بخش از سطح نام‌بردن عبور می‌کند. بنابراین سهم «ارسطو» در این بخش از دل همین استدلال و نمونه‌ها فهمیده می‌شود، نه از معنایی بیرون از گفتار. [۳]

در مجموعه «فلسفه متن مقدس»، جلسه «آیه بیّنه، نام‌گذاری و مفهوم سرساین»، بخش «مفهوم‌سازی، واژه و نام‌گذاری»، موضوع «ارسطو» در زمینهٔ مفهوم‌سازی، واژه و نام‌گذاری، مفهوم سازی، واژه و نام گذاری، آیات بیّنات، ایمان و زبان قرار می‌گیرد. بخش «مفهوم سازی، واژه و نام گذاری» را در پیوند با «زبان، معجزه، ایمان، نور» صورت‌بندی می‌کند. نمونه‌های «هیوم، لاپلاس، ایزوتسو، بدیو» برای بازیابی و تفکیک محتوای بخش حفظ شده‌اند. حرکت درونی بخش از جهان، نگاه، بینی، آیات بیّنات و ایمان عبور می‌کند و این نشانه‌ها را به مفهوم‌سازی، واژه و نام‌گذاری، مفهوم سازی، واژه و نام گذاری، آیات بیّنات، ایمان و زبان پیوند می‌زند. به این ترتیب، مسیر بحث از عنوان جلسه به مسئلهٔ خاص همین بخش می‌رسد و جایگاه «ارسطو» را در همان زنجیره روشن می‌کند. نمونه‌ها و نام‌های همراه بحث، ایزوتسو، بدیو، لاپلاس، هیوم و حوا هستند و نشان می‌دهند بخش از سطح نام‌بردن عبور می‌کند. بنابراین سهم «ارسطو» در این بخش از دل همین استدلال و نمونه‌ها فهمیده می‌شود، نه از معنایی بیرون از گفتار. [۴]

در مجموعه «روانکاوی و فرهنگ»، جلسه «جلسهٔ نودوچهارم: روان‌کاوی و فرهنگ»، بخش «جمع‌بندی مسیر و پیشنهاد ادامه»، موضوع «ارسطو» در زمینهٔ جمع‌بندی مسیر و پیشنهاد ادامه، جمع بندی مسیر و پیشنهاد ادامه، زبان، فرهنگ و فروید قرار می‌گیرد. بخش «جمع بندی مسیر و پیشنهاد ادامه» را در پیوند با «زبان، فرهنگ، ناخودآگاه، فروید» صورت‌بندی می‌کند. نمونه‌های «کانت، فروید، یونگ، لکان» برای بازیابی و تفکیک محتوای بخش حفظ شده‌اند. حرکت درونی بخش از نیچه، روان، حالا، ازدواج و زبان عبور می‌کند و این نشانه‌ها را به جمع‌بندی مسیر و پیشنهاد ادامه، جمع بندی مسیر و پیشنهاد ادامه، زبان، فرهنگ و فروید پیوند می‌زند. به این ترتیب، مسیر بحث از عنوان جلسه به مسئلهٔ خاص همین بخش می‌رسد و جایگاه «ارسطو» را در همان زنجیره روشن می‌کند. نمونه‌ها و نام‌های همراه بحث، فروید، لکان، نیچه، کانت و یونگ هستند و نشان می‌دهند بخش از سطح نام‌بردن عبور می‌کند. بنابراین سهم «ارسطو» در این بخش از دل همین استدلال و نمونه‌ها فهمیده می‌شود، نه از معنایی بیرون از گفتار. [۵]

در مجموعه «دفاع عقلانی از دین»، جلسه «تفاوت نگاه علم و دین به طبیعت»، بخش «نگاه علم و دین به طبیعت»، موضوع «ارسطو» در زمینهٔ نگاه علم و دین به طبیعت، علم، ارض، دین و ذوالقرنین قرار می‌گیرد. محور بخش «علم» را در قالب علم، دین، زبان، زن صورت‌بندی می‌کند. بحث از عنوان «علم و دین» به نسبت مفهومیِ اجزای بخش منتقل می‌شود و مرز آن در سطح همین گفتار باقی می‌ماند. نمونه‌های اصلی بحث، لاک، آدم، طور، هند را به این محور پیوند می‌دهند. حرکت درونی بخش از گزارهٔ، معنی، تعارض، علمی و آیه عبور می‌کند و این نشانه‌ها را به نگاه علم و دین به طبیعت، علم، ارض، دین و ذوالقرنین پیوند می‌زند. به این ترتیب، مسیر بحث از عنوان جلسه به مسئلهٔ خاص همین بخش می‌رسد و جایگاه «ارسطو» را در همان زنجیره روشن می‌کند. نمونه‌ها و نام‌های همراه بحث، لاک، طور، هند، علم و قرآن هستند و نشان می‌دهند بخش از سطح نام‌بردن عبور می‌کند. بنابراین سهم «ارسطو» در این بخش از دل همین استدلال و نمونه‌ها فهمیده می‌شود، نه از معنایی بیرون از گفتار. [۶]

در جمع‌بندی، «ارسطو» در امتداد اصلاح تعریف و نسبد آن با برهان هیوم، قدیمی بودن متون دینی، هفت آسمان، مفهوم‌سازی، واژه و نام‌گذاری و جمع‌بندی مسیر و پیشنهاد ادامه معنا می‌گیرد. مسیر شواهد در فلسفه متن مقدس، دفاع عقلانی از دین و روانکاوی و فرهنگ نشان می‌دهد که بحث از نام‌بردن ساده فراتر می‌رود و به شبکهٔ مسئله‌هایی می‌رسد که خود درس‌گفتارها ساخته‌اند.

در گفتارهای مورد بررسی، نام ارسطو نه به عنوان یک مرجع تاریخی برای شرح آراء خود او، بلکه به مثابه نمادی از یک شیوهٔ خاص استدلال به کار می‌رود. مدرس این شیوه را «روش دکارتی» می‌نامد، اما ریشهٔ آن را به ارسطو بازمی‌گرداند و تصریح می‌کند که «در واقع از ارسطو شروع شد و دکارت به آن رسمیت داد» (مسیحیت، جلسه ۲ — نقد استدلال بر اساس معجزه با روش دکارتی) [۶]. این انتساب تاریخی، نقطهٔ عزیمتی برای نقد یک دستگاه فکری است که به زعم مدرس، عقل مدرن را شکل داده است. بنابراین، ارسطو در این بافتار، نه یک فیلسوف یونانی، بلکه نشانه‌ای از یک تحدید معرفت‌شناختی است: باور به اینکه می‌توان تمام حقیقت را از دل اصولی بدیهی و با ابزار منطق صوری بیرون کشید.

هستهٔ اصلی این روش، که مدرس آن را هدف نقد قرار می‌دهد، بر پایهٔ یک پیش‌فرض استوار است: امکان بیان تمام حقایق در قالب زبان، آن هم زبان صوری و محدود منطق. مدرس این پیش‌فرض را نه بدیهی، بلکه بسیار شکننده می‌بیند. او با تکیه بر یافته‌های علوم شناختی، استدلال می‌کند که بخش بسیار کوچکی از مغز انسان با «سمبل‌های ریاضی و انتزاعی» کار می‌کند و این پرسش را پیش می‌کشد که «بقیه‌ی مغز چه می‌شود؟ بقیه‌ی مغز، بستر امکانات شناختی و بیانی دیگری است که شاید در درک حقیقت مؤثرتر باشند» (مسیحیت، جلسه ۲ — تعریف روش دکارتی) [۵]. این پرسش، اساس اعتراض به روش منسوب به ارسطو را تشکیل می‌دهد: چرا انسان باید خود را به بخشی کوچک از توانایی‌های شناختی‌اش محدود کند، در حالی که برای درک حقیقت به تمامی امکاناتش نیاز دارد؟

در ادامهٔ همین نقد، سخنران به سراغ یکی از قواعد بنیادین منطق ارسطویی می‌رود: ممنوعیت استفاده از تمثیل و استعاره در استدلال. او این قاعده را مستقیماً به چالش می‌کشد و می‌گوید: «ارسطو می‌گوید حق استفاده از تمثیل نداری و فقط باید از قیاس استفاده کنی در حالی‌که امروزه برخی دانشمندان علوم شناختی معتقدند که استعاره پایه‌ی تمامی ادراکات انسان‌ است» (مسیحیت، جلسه ۲ — تعریف روش دکارتی) [۴]. این تقابل، فقط یک اختلاف‌نظر فنی در باب منطق نیست؛ بلکه نشان‌دهندهٔ دو نگاه کاملاً متفاوت به ماهیت شناخت انسان است. از یک سو، نگاه ارسطویی-دکارتی قرار دارد که شناخت را در مسیر خطی قیاس و استنتاج صوری جستجو می‌کند، و از سوی دیگر، نگاهی که استعاره و تمثیل را نه آرایه‌ای ادبی، بلکه شالودهٔ ادراک بشری می‌داند.

سخنران برای ملموس‌تر کردن این محدودیت خودخواسته، تمثیلی قدرتمند به کار می‌برد: «گویی انسان برای بلند کردن وزنه‌ای سنگین خود را مقید کرده که فقط از دو انگشتش استفاده بکند و حال بعد از ۲۰۰۰ سال موفق به انجام این کار نشده! خوب منطقیست که حال که وزنه سنگین‌تر است از آن‌چه تصور می‌کردم، باید از تمام امکانات و توانم استفاده کنم! » (مسیحیت، جلسه ۲ — تعریف روش دکارتی) [۵]. این تصویر، نقد را از سطح یک بحث انتزاعی آکادمیک فراتر می‌برد و آن را به یک انتخاب عملی و حیاتی تبدیل می‌کند. پرسش این است که اگر هدف، کشف حقیقت است، چرا باید خود را از پیش به یک ابزار خاص محدود کرد، به‌ویژه زمانی که آن ابزار از پسِ سنگینیِ پرسش‌ها برنمی‌آید؟

این نقد روش‌شناختی، پیامدهای مستقیمی در الهیات و به طور خاص در مسئلهٔ شر پیدا می‌کند. در گفتارهای مربوط به مسیحیت، مدرس در حال بررسی توجیه وضعیت بشر و منشأ رنج است. در این بافتار، ارجاع به ارسطو ناگهان از دل یک بحث کاملاً الهیاتی سر برمی‌آورد. سخنران پس از شرح نظریهٔ گناه اولیه و هبوط انسان، وضعیت انسان بر روی زمین را این‌گونه توصیف می‌کند: «این وارد شدن انسان به کره ی زمین، که به قول ارسطو محل کون وفساد است (اصلاً بچه با گریه به دنیا میاید!)، نتیجه ی گناه اولیه است» (مسیحیت، جلسه ۳ — توجیه وضعیت بشر در دیدگاه مسیحی) [۷]. در اینجا، مفهوم ارسطویی «کون و فساد» (جهانِ شدن و تباهی) به عنوان چارچوبی برای فهم ماهیت رنج‌بارِ جهان مادی پس از هبوط به کار گرفته می‌شود.

در گفتارهای این مجموعه، نام ارسطو نه به‌عنوان یک مرجع خنثی در تاریخ فلسفه، بلکه در میانهٔ یک تنش زنده ظاهر می‌شود: تنش میان میراث یونانی و هویت فلسفهٔ معنای اسلام و تسلیم در برابر خدای. سخنران با صراحت موضع شرق‌شناسانه‌ای را که فلسفهٔ معنای اسلام و تسلیم در برابر خدای را صرفاً «ادامهٔ همان فلسفهٔ یونان» می‌خواند، نقل می‌کند و هم‌زمان از واکنش مدافعان این سنت پرده برمی‌دارد: «این موضوع کسانی که فلسفهٔ معنای اسلام و تسلیم در برابر خدای را خوب می‌دانند و به آن افتخار می‌کنند را عصبانی و ناراحت می کند چون به طور تحقیرآمیزی در مورد فلسفهٔ معنای اسلام و تسلیم در برابر خدای صحبت می شود که این ادامهٔ فلسفهٔ یونان بوده است» (داستان آفرینش در قرآن، جلسهٔ ۴ — تمثیلی بودن داستان آفرینش، شبهه‌های مردسالارانه، و نسبت زبان با مسئله شر) [۱۳]. ارسطو در این بافت، دیگر فقط یک فیلسوف یونانی نیست؛ او به نمادی از یک روایت تاریخی بدل شده که اصالت و استقلال عقلانیت معنای اسلام و تسلیم در برابر خدای را به چالش می‌کشد. مدرس این تصویر را نه تأیید مطلق می‌کند و نه یکسره رد، بلکه آن را روی میز تحلیل می‌گذارد تا نشان دهد که بحث بر سر ارسطو، در واقع بحث بر سر معنای «معنای اسلام و تسلیم در برابر خدای» بودن یک دستگاه فکری است.

نکتهٔ کلیدی در مواجههٔ مدرس با این مسئله، تمایزی است که او میان تبار تاریخی یک فلسفه و محتوای نوآورانهٔ آن برقرار می‌کند. او اذعان می‌کند که «اصولاً به‌ نظر می‌آید همان فلسفهٔ یونان وارد شده و پیشرفت کرده است» (داستان آفرینش در قرآن، جلسهٔ ۴) [۱۵]، اما این «پیشرفت» را به‌هیچ‌وجه به معنای فقدان ابتکار نمی‌گیرد. برعکس، او با مقایسه‌ای تاریخی، جایگاه ملاصدرا را درست به اندازهٔ جایگاه ارسطو در سنت خودش برجسته می‌کند: «همانطور که ارسطو بعد از افلاطون آمد و یک تحول بزرگ بوجود آورد، ملاصدرا هم در همین سنت فلسفی تحولات خوبی بوجود آورده است» [۱۵]. این قیاس، استدلالی ظریف را پیش می‌برد: اگر نوآوری ارسطو نسبت به افلاطون، فلسفهٔ یونان را از اصالت نمی‌اندازد، نوآوری ملاصدرا نیز نباید به‌معنای عدم استقلال فلسفهٔ اسلامی تفسیر شود. ارسطو در اینجا به یک معیار برای سنجش نسبت سنت و نوآوری تبدیل می‌شود، معیاری که نشان می‌دهد تداوم یک سنت، نافی خلاقیت درونی آن نیست.

با این حال، سخنران از یک سوءتفاهم بنیادین نیز پرده برمی‌دارد که فراتر از بحث تبارشناسی فلسفه است. او اشاره می‌کند که آنچه برای بسیاری ناخوشایند است، نه صرف نسبت فلسفه با ارسطو، بلکه این ادعاست که «چیزی از این فلسفه از اسلام نشأت نگرفته است» و «این فلسفه به‌معنای فلسفهٔ اسلام و چیزی که از متون دینی اسلامی نشأت گرفته باشد، نیست» [۱۵]. اینجا دیگر مسئله از سطح تاریخ اندیشه فراتر می‌رود و به هویت دینی گره می‌خورد. ارسطو در این منازعه، بهانه‌ای برای طرح پرسشی بزرگ‌تر است: آیا «اسلامی» خواندن یک فلسفه، صرفاً به معنای انتساب آن به جغرافیای تمدن اسلامی است، یا باید نشان‌دهندهٔ زاییده شدن آن از درون متون دینی باشد؟ سخنران با طرح این دوگانگی، بدون آنکه پاسخ قطعی دهد، نشان می‌دهد که بحث دربارهٔ ارسطو در واقع کاوشی است در باب نسبت عقل و وحی در تمدن اسلامی.

در بستر دیگری از گفتارها، ارسطو نه به‌عنوان موضوعی در تاریخ فلسفه، بلکه به‌عنوان نماد یک شیوهٔ خاص از دانستن ظاهر می‌شود که پیامدهای فرهنگی عمیقی داشته است. مدرس در تحلیل ریشه‌های انحراف فرهنگی، به لحظه‌ای تاریخی در یونان اشاره می‌کند که در آن تفکر انتزاعی تثبیت شد: «فلسفه یک جوری از زمان سقراط و ارسطو در یونان، کلا تفکر انتزاعی است، یعنی اینکه دنبال این باشیم که با تفکر انتزاعی حقیقت کشف و بیان شود» (مقدمه‌ای بر فهم نقش سوره نور و بحث قذف به عنوان معیار سنجش احکام و روایات، جلسهٔ ۱۵ — فمینیسم، مردسالاری در فرهنگ غرب، و زن در فرهنگ مردسالار) [۲۱]. در این روایت، ارسطو نقشی تعیین‌کننده در حذف شیوه‌های دیگر فهم، از جمله تمثیل، از قلمرو معرفت معتبر ایفا کرده است: «ارسطو رسماً تمثیل را از درس‌های منطقی که می‌تواند در فلسفه مطرح باشد خارج کرده است، فقط باید با استدلال و قیاس کار کنیم» [۲۱]. این تصویر از ارسطو، او را نه فقط یک فیلسوف، که معمار یک نظام ارزش‌گذاری معرفتی معرفی می‌کند که قرن‌ها بعد، در اوج فرمال‌شدن فلسفهٔ قرن بیستم، به بن‌بست رسید.

در تحلیل ارسطو از تراژدی، مدرس بر یک سلسله‌مراتب قاطع میان عناصر سازنده تأکید می‌کند و پیرنگ را در رأس این ساختار می‌نشاند. او توضیح می‌دهد که «اولین عنصر سازنده تراژدی، پیرنگ است، بعد شخصیت، بعد کلام، بعد عنصر اندیشه است، بعد یک چیزی تحت عنوان منظر نمایش و نهایتاً آواز» (روانکاوی و فرهنگ، جلسه ۹۰ — پیرنگ، شخصیت و اجرای نمایشی) [۲۲]. این ترتیب صرفاً یک فهرست توصیفی نیست، بلکه استدلالی در باب اولویت منطقی است: پیرنگ به‌عنوان توالی علی حوادث، ستون فقرات تراژدی را می‌سازد، و بدون آن، سایر عناصر نمی‌توانند کلیت منسجمی را شکل دهند. مدرس با تکیه بر فن شعر ارسطو، این نکته را برجسته می‌کند که حتی عناصری چون آواز یا منظر نمایش، که در اجرای آئینی تراژدی یونانی حضوری پررنگ داشتند، در تحلیل نهایی نسبت به طرح داستانی در جایگاهی فرعی قرار می‌گیرند.

تأکید بر پیرنگ، همزمان با تعریفی از آن همراه است که بر ضرورت روابط علی میان حوادث پافشاری می‌کند. او تصریح می‌کند که پیرنگ باید «یک سلسله از حوادثی که با همدیگر رابطه علی هم داشته باشند» باشد، به‌گونه‌ای که بتوان روند داستان را چنین روایت کرد: «این‌جوری شد، بعد رفت این کار را کرد، بعد این اتفاق افتاد، بعد این طور شد تا نهایتاً به سرانجام می‌رسد، یک جور منطقی» (روانکاوی و فرهنگ، جلسه ۹۰ — پیرنگ، شخصیت و اجرای نمایشی) [۲۳]. در این برداشت، تراژدی بدون این زنجیرهٔ علّی اساساً از تعریف خود خارج می‌شود. آنچه مدرس از ارسطو بیرون می‌کشد، نه صرفاً روایت یک داستان غم‌انگیز، بلکه ساختاری است که در آن هر رخداد به ضرورت از رخداد پیشین برمی‌آید و مخاطب را در مسیری از پیش‌بینی و حیرت هم‌زمان حرکت می‌دهد. این منطق درونی، تراژدی را از یک گزارش سادهٔ مصیبت‌ها جدا می‌کند و به آن انسجامی می‌بخشد که شرط امکان تأثیرگذاری عاطفی آن است.

با وجود این اولویت‌بندی، سخنران میان فهم ارسطو از تراژدی و تجربهٔ اجرایی آن در صحنهٔ یونان باستان فاصله‌ای حس می‌کند و آن را نه به‌عنوان یک نقص، بلکه به‌عنوان سرنخی برای درک رویکرد ارسطو مطرح می‌سازد. او حدس می‌زند که «ارسطو احتمالاً یک آدمی بوده خیلی وقت نمی‌کرده برود در آن تئاتر بر گونانی بنشیند تراژدی را نگاه کند، تراژدی می‌خوانده» (روانکاوی و فرهنگ، جلسه ۹۰ — پیرنگ، شخصیت و اجرای نمایشی) [۲۴]. این گمانه‌زنی، هرچند با لحنی محتاطانه بیان می‌شود، برای توضیح این نکته به کار می‌رود که چرا ارسطو عناصر دیداری و شنیداری اجرا را تا این اندازه در حاشیه قرار می‌دهد. از این منظر، آنچه برای ارسطو اصالت دارد، متن مکتوب و ساختار روایی آن است، نه شکوه صحنه‌آرایی یا آواز هم‌سرایان. سخنران با اشاره به اینکه حتی اگر آیسخولوس نیز صحنه‌آرایی را کنار می‌گذاشت، باز هم «آن چیزی که به عنوان تراژدی دست ما هست، آن اثر مکتوبی که آن آدم نوشته» [۲۴] باقی می‌ماند، هستهٔ تراژیک را از پوستهٔ نمایشی آن جدا می‌کند.

این جداسازی، مسیر را برای پرسش از ماهیت تأثیر تراژدی باز می‌کند؛ پرسشی که مدرس آن را نه فقط در چارچوب ارسطو، بلکه در افق یک تناقض عام‌تر مقدمه و طرح بحث خداناباوری نو و نسبت علم با خداگراییانی قرار می‌دهد. او این تناقض را چنین صورتبندی می‌کند: اگر تراژدی نمایش رنج و شکست قهرمانی دوست‌داشتنی است، چرا تماشاگران برای دیدن آن گرد می‌آیند و از آن لذت می‌برند؟ «مردم از چه چیزی لذت می‌برند؟ منشأ لذت تراژیک چیست؟ » (روانکاوی و فرهنگ، جلسه ۹۰ — اوج و افول تراژدی) [۲۵]. این پرسش، برخلاف لذت ساده و بی‌واسطهٔ کمدی، به یک پارادوکس اشاره دارد که به‌زعم سخنران، ضرورت نظریه‌پردازی دربارهٔ تراژدی را توجیه می‌کند. در این بستر، پاسخ ارسطو نه به‌عنوان یک نظر تاریخی صرف، بلکه به‌عنوان کوششی برای حل این معما مطرح می‌شود؛ کوششی که لذت تراژیک را نه در خود رنج، بلکه در فرایند روانی پس از آن جست‌وجو می‌کند.

در روایت‌های رایج از نسبت علم و دین، نام ارسطو اغلب همچون نماد دانش کهنه‌ای ظاهر می‌شود که کلیسا برای محکوم کردن گالیله از آن بهره برد. اما سخنران در این گفتارها، پیش از هر چیز، از مخاطب می‌خواهد که پیش‌فرض‌ها را کنار بگذارد و به خود ماجرا به‌مثابه یک مسئلهٔ تاریخی نگاه کند. او تأکید می‌کند که «من موقتاً خواهش می‌کنم که کلاً مسئلۀ علم و دین را از ذهنتان پاک کنید، ببینید این ماجرای گالیله چه بوده است. یعنی فقط خیلی خونسرد به یک مسئلۀ تاریخی نگاه کنیم» (جدایی علم از دین، جلسه ۱ — جدایی و تعارض ذاتی و جدایی و تعارض عرضی) [۱]. این درخواست، نقطهٔ عزیمت مهمی است: اگر قرار است نسبت ارسطو با ماجرای گالیله فهمیده شود، نخست باید از افتادن در دام روایت‌های از پیش ساخته شده پرهیز کرد؛ روایت‌هایی که به گفتهٔ او، «نود و نه درصد» بازنمایی‌های فرهنگی این واقعه را شکل می‌دهند [۱].

همین اصرار بر تماشای خونسردِ تاریخ، مسیر ورود ارسطو به بحث را از یک تقابل سادهٔ «علم جدید در برابر جهل ارسطویی» جدا می‌کند. سخنران در ادامه، به شکاف میان دانسته‌های آکادمیک و تصویر عمومی اشاره می‌کند: «الان آکادمیسین‌هایی که تاریخ علم کار می‌کنند، می‌گویند که در مورد ماجرای گالیله، ما دقیقاً می‌دانیم چه اتفاقی افتاده ولی هنوز توافق که چرا این اتفاق افتاده وجود ندارد» [۱]. اگر «چه اتفاقی افتاده» روشن باشد اما «چرا» همچنان محل مناقشه باشد، آن‌گاه نقش ارسطو نیز نمی‌تواند صرفاً یک علت مکانیکی و بدیهی برای محکومیت گالیله تلقی شود. ارسطو در این تصویر، نه یک دستگاه فکری یکپارچه و شکست‌خورده، بلکه عنصری درون شبکه‌ای از انگیزه‌ها، تفسیرها و تنش‌های تاریخی است که هنوز به طور کامل رمزگشایی نشده‌اند.

مفسر سپس ایده‌ای تازه را پیش می‌کشد که می‌تواند پرتوی بر این «چرایی» مبهم بیفکند. او با احتیاط می‌گوید: «من در واقع کاری که در این جلسه می‌خواهم بکنم این است که با اجازۀ کسانی که تاریخ علم کار می‌کنند، می‌خواهم یک ایدۀ فکر می‌کنم جدید در مورد ماجرای گالیله بدهم» [۱]. این احتیاط، خود بخشی از منطق تحلیل است: اگر ایدهٔ جدیدی برای توضیح ماجرا لازم است، پس چارچوب‌های قدیمیِ توضیح — از جمله انتساب تمام مقاومت در برابر گالیله به فیزیک ارسطویی — ناکافی تشخیص داده شده‌اند. ارسطو در این بستر، دیگر متهم ردیف اول نیست، بلکه بخشی از یک پازل پیچیده‌تر است که ایدهٔ جدید سخنران سعی در حل آن دارد.

برای درک بهتر این پازل، باید دید که «ارسطو» در این گفتار دقیقاً به چه چیزی اشاره دارد. سخنران در بخش دیگری از بحث، از فرانسیس بیکن نام می‌برد که «کتابی تحت عنوان ارغنون نو در مقابل اغنون ارسطو نوشت و همه را دعوت کرد که از علم عقل‌گرای ارسطو که در آن تجربه و آزمایش نیست و استقرایی» (جدایی علم از دین، جلسه ۱ — ماجرای گالیله) [۲]. اینجا ارسطو به عنوان نمایندهٔ یک روش علمی خاص ظاهر می‌شود: روشی عقل‌گرا و غیرتجربی. اما نکتهٔ ظریف اینجاست که این تصویر، تصویر بیکن از ارسطو است، نه لزوماً تمام حقیقت تاریخی. مدرس با اشاره به این نقد بیکن، در واقع یکی از موانع اصلی بر سر راه پذیرش روش گالیله را نشان می‌دهد، اما همزمان این پرسش را زنده نگه می‌دارد که آیا آنچه در دادگاه ۱۶۳۳ به نام ارسطو از آن دفاع می‌شد، دقیقاً همان فلسفهٔ ارسطو بود، یا تفسیری نهادینه‌شده و شاید حتی منحرف‌شده از آن.

در همین راستا، سخنران با اشاره به علومی مانند کیمیاگری، مرزهای «علم ارسطویی» را بیش از پیش مخدوش می‌کند. او خاطرنشان می‌سازد که «کیمیاگری به اندازۀ کافی جنبۀ عقل‌گرا داشته است، منتها بیشتر شبیه عرفان است تا فلسفه» (جدایی علم از دین، جلسه ۱ — ماجرای گالیله) [۳]. این جمله نشان می‌دهد که در جهان فکری پیش از انقلاب علمی، مرزهای روشنی میان فلسفهٔ طبیعی ارسطویی، عرفان، و علوم غریبه وجود نداشت. بنابراین، وقتی از «ارسطو» به عنوان رقیب گالیله سخن می‌گوییم، باید به این درهم‌تنیدگی توجه کنیم. مقاومت در برابر گالیله لزوماً مقاومت یک نظام فلسفی منسجم در برابر یک نظریهٔ فیزیکی نبود، بلکه می‌توانست واکنش یک جهان‌بینی ترکیبی باشد که عناصری از عقل‌گرایی ارسطویی، الهیات مسیحی، و حتی سنت‌های باطنی را در خود آمیخته بود.

اما ارسطو در این گفتارها تنها به تاریخ علم تعلق ندارد؛ او در مقام معمار یک شیوهٔ خاص از استدلال نیز ظاهر می‌شود. مدرس این شیوه را «روش دکارتی» می‌نامد، اما ریشهٔ آن را به ارسطو بازمی‌گرداند و تصریح می‌کند که «در واقع از ارسطو شروع شد و دکارت به آن رسمیت داد» (مسیحیت، جلسه ۲ — تعریف روش دکارتی) [۶]. این انتساب تاریخی، نقطهٔ عزیمتی برای نقد یک دستگاه فکری است که به زعم مدرس، عقل مدرن را شکل داده است. هستهٔ اصلی این روش، بر پایهٔ یک پیش‌فرض استوار است: امکان بیان تمام حقایق در قالب زبان، آن هم زبان صوری و محدود منطق. مدرس این پیش‌فرض را نه بدیهی، بلکه بسیار شکننده می‌بیند. او با تکیه بر یافته‌های علوم شناختی، استدلال می‌کند که بخش بسیار کوچکی از مغز انسان با «سمبل‌های ریاضی و انتزاعی» کار می‌کند و این پرسش را پیش می‌کشد که «بقیه‌ی مغز چه می‌شود؟ بقیه‌ی مغز، بستر امکانات شناختی و بیانی دیگری است که شاید در درک حقیقت مؤثرتر باشند» (مسیحیت، جلسه ۲ — تعریف روش دکارتی) [۵]. این پرسش، اساس اعتراض به روش منسوب به ارسطو را تشکیل می‌دهد: چرا انسان باید خود را به بخشی کوچک از توانایی‌های شناختی‌اش محدود کند، در حالی که برای درک حقیقت به تمامی امکاناتش نیاز دارد؟

در ادامهٔ همین نقد، سخنران به سراغ یکی از قواعد بنیادین منطق ارسطویی می‌رود: ممنوعیت استفاده از تمثیل و استعاره در استدلال. او این قاعده را مستقیماً به چالش می‌کشد و می‌گوید: «ارسطو می‌گوید حق استفاده از تمثیل نداری و فقط باید از قیاس استفاده کنی در حالی‌که امروزه برخی دانشمندان علوم شناختی معتقدند که استعاره پایه‌ی تمامی ادراکات انسان‌ است» (مسیحیت، جلسه ۲ — تعریف روش دکارتی) [۴]. این تقابل، فقط یک اختلاف‌نظر فنی در باب منطق نیست؛ بلکه نشان‌دهندهٔ دو نگاه کاملاً متفاوت به ماهیت شناخت انسان است. از یک سو، نگاه ارسطویی-دکارتی قرار دارد که شناخت را در مسیر خطی قیاس و استنتاج صوری جستجو می‌کند، و از سوی دیگر، نگاهی که استعاره و تمثیل را نه آرایه‌ای ادبی، بلکه شالودهٔ ادراک بشری می‌داند. سخنران برای ملموس‌تر کردن این محدودیت خودخواسته، تمثیلی قدرتمند به کار می‌برد: «گویی انسان برای بلند کردن وزنه‌ای سنگین خود را مقید کرده که فقط از دو انگشتش استفاده بکند و حال بعد از ۲۰۰۰ سال موفق به انجام این کار نشده! خوب منطقیست که حال که وزنه سنگین‌تر است از آن‌چه تصور می‌کردم، باید از تمام امکانات و توانم استفاده کنم! » (مسیحیت، جلسه ۲ — تعریف روش دکارتی) [۵]. این تصویر، نقد را از سطح یک بحث انتزاعی آکادمیک فراتر می‌برد و آن را به یک انتخاب عملی و حیاتی تبدیل می‌کند.

این نقد روش‌شناختی، پیامدهای مستقیمی در الهیات و به طور خاص در مسئلهٔ شر پیدا می‌کند. در گفتارهای مربوط به مسیحیت، مدرس در حال بررسی توجیه وضعیت بشر و منشأ رنج است. در این بافتار، ارجاع به ارسطو ناگهان از دل یک بحث کاملاً الهیاتی سر برمی‌آورد. سخنران پس از شرح نظریهٔ گناه اولیه و هبوط انسان، وضعیت انسان بر روی زمین را این‌گونه توصیف می‌کند: «این وارد شدن انسان به کره ی زمین، که به قول ارسطو محل کون وفساد است (اصلاً بچه با گریه به دنیا میاید!)، نتیجه ی گناه اولیه است» (مسیحیت، جلسه ۳ — توجیه وضعیت بشر در دیدگاه مسیحی) [۷]. در اینجا، مفهوم ارسطویی «کون و فساد» (جهانِ شدن و تباهی) به عنوان چارچوبی برای فهم ماهیت رنج‌بارِ جهان مادی پس از هبوط به کار گرفته می‌شود. این کاربرد نشان می‌دهد که میراث ارسطو حتی در لایه‌های عمیق الهیات مسیحی نیز رسوخ کرده است، اما نه به عنوان یک دستگاه فلسفی مستقل، بلکه به مثابه زبانی برای بیان تجربهٔ انسانی از رنج و محدودیت.