خوداگاه

خوداگاهدربارهٔ این مفهوم

خودآگاه (با املایِ رایجِ روان‌شناختی؛ در برخی فهرست‌ها «خوداگاه») به بخشی از حیاتِ روانی گفته می‌شود که در لحظه در دسترسِ توجه، گزارش‌پذیری و کنترلِ ارادیِ نسبی است: ادراک‌هایِ جاری، افکار، احساساتِ آگاهانه و خاطراتی که به یاد آورده می‌شوند. در فلسفهٔ ذهن، آگاهی (consciousness) و خودآگاهی (self-consciousness) گاه از هم تفکیک می‌شوند؛ اولی تجربهٔ پدیداری است و دومی بازشناسیِ خود به‌مثابهٔ سوژه. در روان‌شناسیِ عمومی، «خودآگاه» اغلب در تقابل با ناهشیار یا نیمه‌هشیار به کار می‌رود.

در روان‌کاویِ فرویدی، دستگاهِ روانی به لایه‌هایِ هشیار، پیش‌هشیار و ناهشیار تقسیم می‌شود و خودآگاه تنها نوکِ کوهِ یخ است. یونگ نیز از خودآگاهِ شخصی در برابرِ ناهشیارِ شخصی و جمعی سخن گفت و فرآیندِ تفرّد را گفت‌وگویِ خودآگاه با محتویاتِ ناهشیار دانست. در علومِ شناختی و عصب‌پژوهیِ معاصر، مدل‌ها بیشتر کارکردی‌اند: فضایِ کاریِ سراسری، توجه، و گزارش‌پذیریِ عصبی؛ بدونِ الزام به توپوگرافیِ فرویدی.

مفهوم از نظرِ تجربی لغزنده است: مرزِ دقیقِ آنچه «در خودآگاه» است و آنچه پردازشِ ناهشیار می‌شود، با آزمایش‌هایِ ادراکی و بالینی پیوسته بازتعریف می‌شود. در فلسفه، مسئلهٔ سختِ آگاهی — چرایی و چگونگیِ تجربهٔ ذهنی — همچنان بدونِ اجماع است. کاربردِ روزمرهٔ واژه گاه با «خودشناسی» یا «بیداریِ اخلاقی» خلط می‌شود؛ در متنِ تخصصی بهتر است سطحِ توصیفی (دسترسیِ روانی) از سطحِ هنجاری جدا بماند.

وجوه و خوانش‌ها

• دسترسی و گزارشمحتوایِ خودآگاه معمولاً همان است که می‌توان توجه کرد، به یاد آورد و تا حدی گزارش داد؛ معیارِ عملیِ بسیاری از آزمایش‌هاست.
• مدلِ فرویدیهشیار، پیش‌هشیار و ناهشیار لایه‌بندی می‌شوند؛ سانسور و مقاومتْ عبور به خودآگاه را محدود می‌کنند.
• خوانشِ یونگیخودآگاه با سایه، آنیما/آنیموس و ناهشیارِ جمعی در تنش است؛ تعادلِ روانی از یکپارچه‌سازی می‌آید نه سرکوبِ صرف.
• علومِ شناختیتوجه، حافظهٔ کاری و یکپارچگیِ اطلاعات مدل‌هایِ فعلی برایِ تبیینِ دسترسیِ آگاهانه‌اند.
• خودآگاهیآگاهی از خود به‌مثابهٔ عامل، با آینه، زبان و نظریهٔ ذهن در رشدِ کودک پیوند خورده و از آگاهیِ حسیِ ساده متمایز است.
• مسئلهٔ سختتبیینِ چراییِ وجودِ تجربهٔ ذهنی از فرآیندهایِ فیزیکی همچنان شکافِ نظریِ اصلیِ فلسفهٔ ذهن است.