روانکاوی

روانکاویدربارهٔ این مکتب

روانکاوی سنتِ نظری و بالینی‌ای است که با زیگموند فروید در اواخرِ سدهٔ نوزدهم و اوایلِ سدهٔ بیستم شکل گرفت و ذهن را به‌عنوانِ صحنهٔ نیروهای ناآگاه، تعارض و نمادپردازی صورت‌بندی کرد. در الگوی کلاسیک، علائمِ عصبی نه صرفاً اختلالِ عضوی، بلکه معنادار و مرتبط با تاریخچهٔ میل، سرکوب و دفاع‌های روانی دانسته می‌شوند. روش‌هایی چون تداعیِ آزاد، تفسیرِ خواب و تحلیلِ انتقال، ابزارهای اصلیِ کارِ بالینیِ اولیه بودند.

پس از فروید، مکاتبِ متعددی شاخه زدند: روان‌شناسیِ ایگو، نظریه‌های روابطِ ابژه، لاکان و بازگشت به زبان و ناخودآگاهِ ساختاری، مکاتبِ رابطه‌ای و بین‌فردی، و نیز خوانش‌های فرهنگی و ادبی که روانکاوی را از کلینیک به نقدِ تمدن و هنر کشاندند. کارل گوستاو یونگ، با فاصله‌گیری از فروید، مسیرِ روان‌شناسیِ تحلیلی را با مفاهیمی چون ناخودآگاهِ جمعی و کهن‌الگو گشود که گاه زیرِ چترِ وسیع‌ترِ «روانکاوی» و گاه به‌عنوانِ سنتِ مجاور از آن یاد می‌شود.

اعتبارِ علمی و بالینیِ روانکاوی موضوعِ مناقشهٔ دیرپاست: منتقدان بر آزمون‌پذیری، مدتِ درمان و سوگیریِ تفسیری انگشت می‌گذارند؛ مدافعان بر غنایِ توصیفیِ پدیدارهای ذهنی، اهمیتِ معنا و رابطه، و تأثیرِ تاریخی بر روان‌پزشکی، علومِ انسانی و فرهنگ تأکید می‌کنند. امروزه روانکاوی هم به‌عنوانِ یکی از رویکردهای روان‌درمانی باقی است و هم زبان و مجموعه‌ای از مفاهیم که بیرون از کلینیک، در فلسفه، مطالعاتِ جنسیت و نقدِ فرهنگی به کار می‌روند.

تزهای اصلی

• ناخودآگاهقلمروِ امال، خاطره‌ها و تعارض‌هایی که مستقیم در دسترسِ آگاهی نیستند و از راه نشانه، لغزش و رؤیا اثر می‌گذارند.
• سرکوب و دفاعمکانیسم‌هایی که محتوایِ ناپذیرفتنی را از آگاهی دور می‌کنند؛ علائم اغلب سازشِ میانِ میل و منع دانسته می‌شوند.
• خواب و نمادرؤیا به‌مثابهٔ راهی به سویِ خواسته‌های ناآگاه؛ تفسیر بر کارِ نمادین و تاریخچهٔ فردیِ تداعی‌ها تکیه دارد.
• انتقالبازآفرینیِ الگوهای رابطهٔ گذشته در رابطهٔ درمانی؛ مادهٔ اصلیِ کارِ تحلیلی در بسیاری از مکاتب.
• شاخه‌های پس‌افرویدیایگوسایکولوژی، روابطِ ابژه، لاکان، رویکردهای رابطه‌ای؛ اختلاف بر سرِ غریزه، زبان و نقشِ واقعیتِ بیرونی.
• نقد و میراثمناقشه بر سرِ علم‌بودن و اثربخشی؛ همزمان نفوذِ گسترده در فرهنگ، ادبیات و نظریه‌های سوژه.