شرک

شرکدربارهٔ این آموزه

شرک در عقیدهٔ اسلامی به شریک قرار دادن برایِ خداوند در الوهیت، ربوبیت یا عبادت گفته می‌شود و در نظامِ توحیدی در برابرِ توحید می‌نشیند. قرآن شرک را ستمِ بزرگ می‌خواند و پیامبران را ناقدِ پرستشِ بت‌ها، ارباب‌هایِ انسانی و شفیعانی می‌داند که مستقل از خدا پنداشته شوند. متکلمان و فقیهان میانِ شرکِ اکبر و اصغر، و میانِ شرکِ جلی و خفی، و نیز شرک در اسماء و صفات یا در افعال، تقسیم‌هایی نهاده‌اند که دامنه و احکامشان یکدست نیست.

در تاریخِ اندیشه، مرزِ دقیقِ «چه چیزی شرک است» میدانِ نزاع بوده: زیارت، توسل، طلبِ شفاعت، تصاویر و آدابِ قومی گاه از سویِ برخی جریان‌ها شرک‌آمیز و از سویِ دیگر مشروع یا مکروه خوانده شده‌اند. در ادیان‌پژوهی، شرک اغلب با polytheism یا henotheism ترجمه می‌شود، اما بارِ حقوقی–نجاتیِ اصطلاح در اسلام با توصیفِ خنثیِ مردم‌شناختی یکی نیست. قرآن اهلِ کتاب را گاه به اقوالی متهم می‌کند که در نگاهِ اسلامی به شرک نزدیک است؛ خودِ آنان این توصیف را نمی‌پذیرند.

دقتِ روشی ایجاب می‌کند تعریفِ درون‌دینیِ شرک از برچسب‌زنیِ جدلی جدا شود. توحیدِ اسلامی نفیِ شریک است؛ اینکه کدام عمل مصداقِ عبادتِ غیر است، به نص، سیاق و نظریهٔ عبادت در هر مذهب وابسته است. معرفیِ مفهوم باید این حساسیتِ فقهی–کلامی را بدونِ فتوا دادن گزارش کند.

وجوه اصلی

• در برابرِ توحیدشرک نقضِ یگانگیِ خدا در الوهیت یا عبادت است؛ محورِ دعوتِ بسیاری از قصصِ انبیا در قرآن است.
• اکبر و اصغرتقسیم‌هایِ بعدی میانِ شرکِ خارج‌کننده از دین و گناهانِ شرک‌آلودِ خفیف‌تر تمایز می‌گذارند.
• ربوبیت و الوهیتشرک می‌تواند در خالقیت/تدبیر یا در پرستش و تقرب باشد؛ مثال‌ها و احکام در متونِ کلامی تفصیل یافته‌اند.
• بت و واسطهپرستشِ بت‌ها مصداقِ کلاسیک است؛ بحثِ واسطه و شفاعت مرزِ حساسِ میانِ مذاهبِ اسلامی است.
• نزاع‌هایِ درون‌اسلامیتوسل، زیارت و برخی آداب از سویِ جریان‌هایِ مختلف توحیدی یا شرک‌آمیز ارزیابی شده‌اند.
• ترجمه و دین‌پژوهیpolytheism توصیفِ بیرونی است؛ شرک بارِ نجاتی و حقوقی در نظامِ اسلامی دارد و هم‌ارزِ کامل نیست.