بلز پاسکال

در گفتارهای این مجموعه، نام بلز پاسکال نه به عنوان موضوعی مستقل برای شرح یک نظام الهیاتی، بلکه همچون چراغ راهی برای فهم تمایز میان عقل نظری و ضرورت‌های انضمامی زندگی به میان می‌آید. سخنران در بستر بحث از جریان‌های اگزیستانسیالیسم، پاسکال را با نقل جمله‌ای کلیدی حاضر می‌کند: «پاسکال می‌گفت: موضوع سخن ما درباره‌ی انسان است؛ انسانی که گوشت و پوست و استخوان دارد. بحث انتزاعی و کلی دردی از چنین انسانی دوا نمی‌کند» (مقدمه‌ای بر فهم قرآن، جلسه ۱ — زبان قرآن، اعجاز قرآن، دشواری ارتباط با قرآن و تاریخ فلسفه‌ورزی) [۷]. این نقل، پاسکال را در موضع منتقدان سنت فلسفی انتزاعی قرار می‌دهد؛ سنتی که از نگاه کیرکگور و نیچه نیز از مسائل جاری زندگی جدا افتاده بود. ارجاع به پاسکال در اینجا نه برای تحلیل اندیشه‌های خود او، بلکه برای ترسیم مرز میان دو شیوهٔ مواجهه با حقیقت به کار گرفته می‌شود: یکی شیوه‌ای که با مفاهیم کلی سروکار دارد و دیگری شیوه‌ای که از درون تپش‌های زندگی و رنج‌های واقعی انسان سخن می‌گوید.

این تمایز، مستقیماً به بحث محوری‌تری در گفتارها پیوند می‌خورد که همان نسبت تحلیل و تفسیر مبسوط داستان آدم و ابعاد آن است. مفسر در تحلیل مفهوم عرفی ایمان، آن را با وضعیتی گره می‌زند که در آن ادراک انسان با ضعف یا خلأ مواجه است. او با ذکر مثالی از نظریه‌های علمی توضیح می‌دهد که کاربرد واژهٔ ایمان همواره در جایی معنا می‌یابد که یقین کامل و اثبات دقیق غایب است: «انگار همیشه باید ضعفی در ادراک ما باشد تا حرف از این بزنیم که من به یک چیزی ایمان آوردم. درباره چیزی که همه قبول دارند و درستی آن محرز است به غیر از می‌دانم و قبول دارم لازم نیست چیز اضافه‌ای بگوییم» (مفاهیم و واژگان قرآن، جلسه ۸ — تحلیل و تفسیر مبسوط داستان آدم و ابعاد آن، معانی عرفی واژه ایمان، واژه ایمان در قرآن) [۱]. این تحلیل نشان می‌دهد که ایمان، حتی در کاربردهای غیردینی‌اش، از جنس پر کردن شکاف میان دانسته‌های ناقص و تعهدی وجودی است. پاسکال در این بستر، نماد همان چرخشی است که به جای انتظار برای اثبات ریاضی‌وار، انسان گوشت و پوست‌دار را با ضرورت انتخاب و جهش ایمانی روبه‌رو می‌بیند.

با این حال، مفسر به سرعت میان این تلقی عرفی از ایمان و آنچه در قرآن از این واژه مراد می‌شود، فاصله‌گذاری می‌کند. او تصریح می‌کند که بحث اولیه‌اش معطوف به معنای عرفی ایمان و تعارض آن با عقل است، نه معنای قرآنی آن. این تفکیک روش‌شناختی، دقیقاً همان مسیری را دنبال می‌کند که پاسکال در نقد عقل‌گرایی محض پیمود: ابتدا محدودیت‌های عقل استدلالی در ساحت تصمیم‌های بنیادین زندگی نمایانده می‌شود، سپس معلوم می‌گردد که ایمان دینی را نباید صرفاً با همان معیارهای عرفی سنجید. سخنران با اشاره به اینکه «ایمان آوردن وقتی استعمال می‌شود که غیر از یک چیزی مانند قضایای ریاضی است» [۳]، عملاً نشان می‌دهد که زیست‌شناسِ معتقد به نظریهٔ تکامل و انسانِ دیندار، هر دو در قلمرویی فراتر از برهان محض عمل می‌کنند، اما جنس خلأ و نوع جهش آنها لزوماً یکی نیست.

در ادامهٔ همین مسیر، مفسر مفهوم ایمان در نقش سوره نور و بحث قذف به عنوان معیار سنجش احکام و روایات را دارای خاصیتی تشکیکی و پویا معرفی می‌کند. او با اشاره به آیهٔ «الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ» و کاربرد فعل مضارع به جای ماضی، ایمان را نه یک نقطهٔ عبور، بلکه حرکتی تدریجی و مداوم توصیف می‌کند (مفاهیم و واژگان نقش سوره نور و بحث قذف به عنوان معیار سنجش احکام و روایات، جلسه ۹ — عقلانیت انتقادی، نکاتی در مورد ایمان) [۹]. این نگاه، تلویحاً با تصویر پاسکالی از ایمان به مثابهٔ یک شرط‌بندی یا جهش یک‌باره تفاوت می‌یابد. در اینجا ایمان، صفتی ذومراتب است که می‌تواند ضعیف یا قوی باشد و پیوسته در حال تحول است. این تلقی، انسان را از دوگانهٔ سادهٔ «داشتن یا نداشتن» ایمان بیرون می‌آورد و او را در مسیری از باور قرار می‌دهد که با تجربهٔ زیسته و مواجههٔ مستمر با غیب گره خورده است.

پاسکال در ادامه مفهوم معجزه و نقد تعریف هیومی با مسئله ایمان، دلیل و قلب وارد می‌شود. سخنران وقتی از معجزه، کرامت و سحر تمایز می‌گذارد، با پرسشی روبه‌روست که پاسکال نیز به آن نزدیک است: انسان فقط با برهان خشک ایمان نمی‌آورد.

در این نگاه، معجزه نشانه‌ای است که عقل و دل را با هم درگیر می‌کند. پاسکال یادآور این است که ایمان در میدان خطر، تصمیم و دیدن نشانه شکل می‌گیرد، نه فقط در محاسبه منطقی [۱۰] [۱۰] [۱۳] [۱۵] [۱۵]

پاسکال در بحث ملاک‌های برتری یک ایده به مسئله شرط‌بندی، تصمیم و سنجش عقلانی ایمان نزدیک می‌شود. سخنران می‌گوید داوری میان ایده‌ها به معیار روشن برتری نیاز دارد؛ صرف جذابیت یا شهرت کافی نیست.

پاسکال در این زمینه نمونه‌ای از کسی است که عقل، احتمال، سود وجودی و ایمان را کنار هم می‌نشاند. گفتار از همین راه می‌پرسد یک ایده دینی یا فلسفی با چه ملاکی بر ایده دیگر ترجیح پیدا می‌کند [۲۱] [۲۳] [۲۴] [۲۵]

پاسکال در بحث ارتباط شرک و کتمان حقیقت به وضعیت دل انسان مربوط می‌شود. سخنران نشان می‌دهد انسان گاهی حقیقت را نه از ناتوانی عقل، بلکه از میل، غرور یا ترس می‌پوشاند.

پاسکال برای این بحث مناسب است، چون ایمان را فقط مسئله برهان نمی‌بیند؛ قلب و جهت وجودی انسان نیز در پذیرش حقیقت نقش دارند. شرک در اینجا از کتمان و انحراف دل تغذیه می‌کند [۳۰] [۳۱] [۳۳] [۳۷] [۳۶]

در تحلیل پیوند میان بلز پاسکال و مفهوم «ابهام آیه و معنای آزمون پیشنهادی»، مفسر از پاسکال نه به‌عنوان یک مرجع الهیاتی صرف، بلکه به‌مثابهٔ نمونه‌ای از یک تجربهٔ وجودی مشخص یاد می‌کند. در این گفتارها، پاسکال در کنار افرادی مانند فرسون قرار می‌گیرد که با پدیدهٔ «مواجهه با مرگ» دست‌وپنجه نرم کرده‌اند. مفسر این مواجهه را چنین توصیف می‌کند: «همهٔ ما می‌دانیم که می‌میریم، اما یک لحظه پیش می‌آید که آدم‌ها، برخی‌ها بسیار به مرگ نزدیک می‌شوند و یک شهود عمیق‌تری نسبت به مرگ پیدا می‌کنند؛ انگار آن اطلاعات درون‌شان به سطح آگاهی‌شان می‌رسد» (تفسیر سوره حج، جلسهٔ ۲۵ — آیه یعنی چه؟ نشانه‌ای که شهود درونی را بیدار می‌کند) [۴۴]. این ارجاع نشان می‌دهد که پاسکال در این بستر نه به خاطر نظام فلسفی‌اش، بلکه به دلیل تجربه‌ای که مرز میان دانش نظری و شهود درونی را در هم می‌شکند، فراخوانده می‌شود. گویی ابهام یک آیه، مانند ابهام یک تجربهٔ مرزی، می‌تواند همان کارکردی را داشته باشد که مواجهه با مرگ برای پاسکال داشت: بیدار کردن حسی که پیشتر در لایه‌های زیرین آگاهی خفته بود.

همین الگو در فهم مفسر از «آزمون پیشنهادی» نیز تکرار می‌شود. او در مواجهه با پرسشی دربارهٔ یک آیه، با احتیاطی آشکار پاسخ می‌دهد و می‌گوید: «من با اطمینان نمی‌گویم، این فقط یک احتمال است. شاید حالا از ترکیب حرف‌هایی که زده شده، چیزی بهتر به دست بیاید» (تفسیر سوره حج، جلسهٔ ۲۶ — ابهام آیه و معنای آزمون پیشنهادی) [۴۱]. این جمله، که در آن مفسر از قطعیت فاصله می‌گیرد، ساختار یک آزمون فکری را نمایان می‌کند. او یک تصویر عجیب و تقریباً نامفهوم از «بریدن ریسمان» را پیش می‌کشد تا نشان دهد پاسخ نهایی هنوز در دسترس نیست. این همان حرکتی است که در اشاره به پاسکال نیز دیده می‌شود: یک موقعیت مبهم که به جای ارائهٔ پاسخ، ذهن را به سمتی می‌برد که پرسش را عمیق‌تر حس کند. در این معنا، ابهام آیه نه یک نقص، بلکه خودِ آزمون است؛ آزمونی که صدق و کذب یک مدعا را نمی‌سنجد، بلکه میزان آمادگی درونی فرد برای دریافت یک حقیقت را محک می‌زند.

گفتارها این آمادگی درونی را به مفهوم «نصرت الهی» پیوند می‌زنند. او توضیح می‌دهد که نوعی یاری ویژه از جانب خداوند وجود دارد که شامل حال مؤمنان می‌شود و شدت و ضعف آن در افراد متفاوت است. او تصریح می‌کند: «در آخرت، خداوند برخی افراد را یاری نمی‌کند. دقیقاً ما یک نوع نصرت خاص الهی داریم که شامل حال مومنان می‌شود» (تفسیر سوره حج، جلسهٔ ۲۶ — ابهام آیه و معنای آزمون پیشنهادی) [۴۲]. این نصرت، که در دنیای «درهم و برهم» و آمیخته به باطل نیز جاری است، همان عاملی است که می‌تواند یک نشانهٔ مبهم را برای یک فرد به شهودی عمیق تبدیل کند و برای دیگری در حد یک پدیدهٔ صرفاً طبیعی باقی بگذارد. اگر پاسکال پس از مواجهه با مرگ به ایمانی عمیق‌تر رسید، از منظر این گفتارها، می‌توان آن را مصداقی از همین نصرت دانست که در یک لحظهٔ مرزی، اطلاعات نهفته در وجودش را به سطح آگاهی رساند. درست مانند آیات الهی که برای برخی «نشانه‌ای که شهود درونی را بیدار می‌کند» هستند و برای برخی دیگر خیر.

این نگاه، فهم انسان از رابطهٔ میان دنیا و آخرت را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهد. مفسر با اشاره به فرایند خلقت انسان از خاک و عبور از مراحل جنینی، بر یک اصل پویایی و تحول تأکید می‌کند: «شما از یک مرحله به مرحله‌ای دیگر تبدیل می‌شوید، مراحلی را طی می‌کنید و تهیّم می‌کنید. این وضعیت برای مدت محدودی ادامه دارد» (تفسیر سوره حج و پیوند آن با ابراهیم، جلسهٔ ۲۳ — پرسش دربارهٔ بهشت، جهنم و کامل شدن در) [۵۰]. این تصویر از یک فرایند مستمر، با ایدهٔ یک آزمون ناگهانی و پایان‌یافته در تضاد است. آزمون پیشنهادیِ نهفته در ابهام آیه نیز از همین جنس است: یک رویداد منفصل و تمام‌شده نیست، بلکه بخشی از یک فرایند طولانیِ «شدن» است که در آن، هر مرحله، فرد را برای مرحلهٔ بعد آماده می‌کند. همان‌طور که جنین اطلاعاتی برای زندگی پس از تولد دارد، انسان در این دنیا نیز حامل اطلاعاتی برای حیات پس از مرگ است و ابهامات و نشانه‌ها، لحظاتی هستند که این اطلاعات می‌توانند به آگاهی برسند.

در مجموعه گفتارهای مورد بررسی، بلز پاسکال نه به‌عنوان موضوعی مستقل برای شرح یک نظام الهیاتی، بلکه همچون چراغ راهی برای فهم تمایز میان عقل نظری و ضرورت‌های انضمامی زندگی به میان می‌آید. سخنران در بستر بحث از جریان‌های اگزیستانسیالیسم، پاسکال را با نقل جمله‌ای کلیدی حاضر می‌کند: «پاسکال می‌گفت: موضوع سخن ما درباره‌ی انسان است؛ انسانی که گوشت و پوست و استخوان دارد. بحث انتزاعی و کلی دردی از چنین انسانی دوا نمی‌کند» (مقدمه‌ای بر فهم قرآن، جلسه ۱ — زبان قرآن، اعجاز قرآن، دشواری ارتباط با قرآن و تاریخ فلسفه‌ورزی) [۷]. این نقل، پاسکال را در موضع منتقدان سنت فلسفی انتزاعی قرار می‌دهد؛ سنتی که از نگاه کیرکگور و نیچه نیز از مسائل جاری زندگی جدا افتاده بود. ارجاع به پاسکال در اینجا نه برای تحلیل اندیشه‌های خود او، بلکه برای ترسیم مرز میان دو شیوهٔ مواجهه با حقیقت به کار گرفته می‌شود: یکی شیوه‌ای که با مفاهیم کلی سروکار دارد و دیگری شیوه‌ای که از درون تپش‌های زندگی و رنج‌های واقعی انسان سخن می‌گوید.

این تمایز، مستقیماً به بحث محوری‌تری در گفتارها پیوند می‌خورد که همان نسبت تحلیل و تفسیر مبسوط داستان آدم و ابعاد آن است. مفسر در تحلیل مفهوم عرفی ایمان، آن را با وضعیتی گره می‌زند که در آن ادراک انسان با ضعف یا خلأ مواجه است. او با ذکر مثالی از نظریه‌های علمی توضیح می‌دهد که کاربرد واژهٔ ایمان همواره در جایی معنا می‌یابد که یقین کامل و اثبات دقیق غایب است: «انگار همیشه باید ضعفی در ادراک ما باشد تا حرف از این بزنیم که من به یک چیزی ایمان آوردم. درباره چیزی که همه قبول دارند و درستی آن محرز است به غیر از می‌دانم و قبول دارم لازم نیست چیز اضافه‌ای بگوییم» (مفاهیم و واژگان قرآن، جلسه ۸ — تحلیل و تفسیر مبسوط داستان آدم و ابعاد آن، معانی عرفی واژه ایمان، واژه ایمان در قرآن) [۱]. این تحلیل نشان می‌دهد که ایمان، حتی در کاربردهای غیردینی‌اش، از جنس پر کردن شکاف میان دانسته‌های ناقص و تعهدی وجودی است. پاسکال در این بستر، نماد همان چرخشی است که به جای انتظار برای اثبات ریاضی‌وار، انسان گوشت و پوست‌دار را با ضرورت انتخاب و جهش ایمانی روبه‌رو می‌بیند.

با این حال، مفسر به سرعت میان این تلقی عرفی از ایمان و آنچه در قرآن از این واژه مراد می‌شود، فاصله‌گذاری می‌کند. او تصریح می‌کند که بحث اولیه‌اش معطوف به معنای عرفی ایمان و تعارض آن با عقل است، نه معنای قرآنی آن. این تفکیک روش‌شناختی، دقیقاً همان مسیری را دنبال می‌کند که پاسکال در نقد عقل‌گرایی محض پیمود: ابتدا محدودیت‌های عقل استدلالی در ساحت تصمیم‌های بنیادین زندگی نمایانده می‌شود، سپس معلوم می‌گردد که ایمان دینی را نباید صرفاً با همان معیارهای عرفی سنجید. سخنران با اشاره به اینکه «ایمان آوردن وقتی استعمال می‌شود که غیر از یک چیزی مانند قضایای ریاضی است» [۳]، عملاً نشان می‌دهد که زیست‌شناسِ معتقد به نظریهٔ تکامل و انسانِ دیندار، هر دو در قلمرویی فراتر از برهان محض عمل می‌کنند، اما جنس خلأ و نوع جهش آنها لزوماً یکی نیست.

در ادامهٔ همین مسیر، مفسر مفهوم ایمان در قرآن را دارای خاصیتی تشکیکی و پویا معرفی می‌کند. او با اشاره به آیهٔ «الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ» و کاربرد فعل مضارع به جای ماضی، ایمان را نه یک نقطهٔ عبور، بلکه حرکتی تدریجی و مداوم توصیف می‌کند (مفاهیم و واژگان قرآن، جلسه ۹ — عقلانیت انتقادی، نکاتی در مورد ایمان) [۹]. این نگاه، تلویحاً با تصویر پاسکالی از ایمان به مثابهٔ یک شرط‌بندی یا جهش یک‌باره تفاوت می‌یابد. در اینجا ایمان، صفتی ذومراتب است که می‌تواند ضعیف یا قوی باشد و پیوسته در حال تحول است. این تلقی، انسان را از دوگانهٔ سادهٔ «داشتن یا نداشتن» ایمان بیرون می‌آورد و او را در مسیری از باور قرار می‌دهد که با تجربهٔ زیسته و مواجههٔ مستمر با غیب گره خورده است.

در بحث معجزه، سخنران برای نشان‌دادنِ پیچیدگیِ نسبتِ میانِ مشاهده‌گر و رخدادِ خارق‌العاده، به روایتی از زندگی بلز پاسکال متوسل می‌شود. او داستانِ جوانی زاهد و فیلسوف را نقل می‌کند که پس از شبی کام‌جویی در یک مهمانی، در مسیرِ بازگشت دچارِ بحرانِ ایمان می‌شود و از خدا درخواستِ نشانه می‌کند: «از خدا می‌خواهد که من ایمان خود را از دست می‌دهم و باید یک چیزی به من نشان بدهی تا من ایمان خود را حفظ کنم» (معجزه چیست؟ ، جلسه ۵ — مفهوم قرآنی معجزه و نقد تعریف هیومی) [۱۰]. این درخواست، معجزه را نه به‌عنوانِ یک برهانِ عمومی، بلکه در مقامِ یک ضرورتِ وجودی برای فردِ درگیرِ بحران تصویر می‌کند. سخنران با انتخابِ این مثال، از همان ابتدا مرزِ میانِ یک نشانهٔ خصوصی و یک بیّنهٔ همگانی را به پرسش می‌کشد.

نکتهٔ کلیدی در روایتِ سخنران، احتیاطی است که پیش از نقلِ داستان ابراز می‌کند. او تصریح می‌کند که «اینکه داستان راست یا دروغ است ولی می‌گویند یک چیزی شبیه این برای او پیش آمده است» [۱۰]. این جمله نشان می‌دهد که هدف، اثباتِ تاریخیِ یک کرامت برای پاسکال نیست، بلکه واکاویِ یک «شهود» در بابِ تجربهٔ دینی است. مفسر با این مقدمه، صحتِ تاریخیِ روایت را در پرانتز می‌گذارد تا بتواند بر ساختارِ منطقیِ موقعیت تمرکز کند: فردی که در آستانهٔ فروپاشیِ ایمان، درخواستِ مداخله می‌کند و بلافاصله با حادثه‌ای نجات‌بخش مواجه می‌شود. این تعلیقِ داوریِ تاریخی، مسیرِ تحلیل را از نزاع بر سرِ واقعیتِ رخداد به تأمل بر سرِ شرایطِ اعتبارِ آن تغییر می‌دهد.

در ادامهٔ جلسه، این مثالِ شخصی به بستری برای یک چالشِ مفهومی میانِ استاد و حاضران تبدیل می‌شود. یکی از حاضران با ارجاع به همین داستان، میانِ دو ناظرِ فرضیِ یک رویدادِ واحد تمایز می‌گذارد: «ما یک M واحد داریم و یک O۱ و O۲ داریم مانند همان مثال پاسکالی که شما زدید، یک M واحد داریم درست است؟ پاسکال یک سری اویدنس‌ها دارد که دومی ندارد» (معجزه چیست؟ ، جلسه ۵) [۱۳]. این پرسش، هستهٔ تنش در تعریفِ معجزه را آشکار می‌کند: اگر یک رخدادِ واحد برای یک نفر «بیّنه» و برای دیگری فاقدِ شأنِ الهی باشد، آیا می‌توان نامِ معجزه را بر آن نهاد؟ حاضران با تکیه بر شهودِ خود استدلال می‌کنند که معجزه باید واجدِ خصلتی باشد که همگان را به ایمان ملزم کند، وگرنه مفهومِ سرزنشِ منکران — که در ادبیاتِ دینی رایج است — بی‌معنا خواهد شد.

پاسخِ مفسر به این چالش، خطِ تمایزِ اصلیِ بحث را ترسیم می‌کند. او با پذیرشِ امکانِ وجودِ پدیده‌های ایمان‌آورِ شخصی، آن‌ها را از مقولهٔ «M۰» یا معجزاتِ عمومی جدا می‌کند: «شما در زندگی شخصی خود اتفاقی برای شما می‌افتد که ایمان قطعی پیدا می‌کنید به اینکه خدایی است. اصلاً یک فرشته‌ای شب می‌آید و تاس می‌ریزد اشکالی دارد که چنین پدیده‌هایی وجود دارند؟ پدیده‌هایی که جزو M۰ نیستند؟ » [۱۵]. این استفهامِ انکاری، دفاع از گونه‌ای تجربهٔ دینیِ خصوصی است که در آن، شواهد برای فرد چنان قاطع است که ایمان می‌آورد، اما این قطعیت لزوماً به دیگران تسرّی نمی‌یابد. در این دیدگاه، تجربهٔ پاسکال می‌تواند برای خودِ او کاملاً عقلانی و ایمان‌آور باشد، بی‌آنکه لازم باشد در زمرهٔ معجزاتِ رسالیِ انبیا طبقه‌بندی شود.

با این حال، مدرس بر این باور است که پذیرشِ این معجزاتِ خصوصی، منطقِ سرزنش را مختل نمی‌کند. او در برابرِ این ادعا که تعریفش «بلیم» را از بین می‌برد، مقاومت می‌کند و می‌گوید: «من فکر می‌کنم بلیم سر جای خودش می‌ماند، بلیم برای کسی که اویدنس دارد بلیم داریم و برای کسی که ندارد طبعاً نداریم» [۱۵]. این گزاره، ملاکِ سرزنش را از «عمومی بودنِ معجزه» به «داشتنِ شواهد» منتقل می‌کند. در این چارچوب، اگر پاسکالِ داستان، پس از آن نجاتِ غریب، باز هم ایمان نمی‌آورد، شایستهٔ سرزنش بود، اما فردِ دیگری که صرفاً روایتِ او را می‌شنود، چنین نیست. این استدلال، نوعی مسئولیتِ اخلاقیِ متناسب با سطحِ مواجههٔ شخصی با امرِ قدسی را به رسمیت می‌شناسد.