شر

شردربارهٔ این مفهوم

شر به آنچه مایهٔ رنج، فساد، نقص یا ناشایستی است اطلاق می‌شود؛ از آسیبِ طبیعی تا ظلمِ اخلاقی و، در افقِ دینی، آنچه با اراده یا رضایِ الهی ناسازگار شمرده می‌شود. فلسفه، شر را اغلب به شرِ طبیعی (زلزله، بیماری) و شرِ اخلاقی (ستم، خیانت) تقسیم کرده و پرسش کرده است که وجودِ شر با خیر بودنِ خدا، نظمِ عقلانیِ جهان، یا پیشرفت‌باوریِ تاریخی چگونه جمع می‌شود. این پرسش — مسئلهٔ شر — از ایوب تا اپیکور و از متکلمانِ اسلامی تا هیوم و فیلسوفانِ معاصر امتداد دارد.

در کلام و فلسفهٔ اسلامی، پاسخ‌هایی چون شرِ نسبی، فقدانِ خیر (عدمی بودنِ شر)، ابتلا و امتحان، و اختیارِ انسان پرورده شده است. معتزله و امامیه و اشاعره در نسبتِ شر با خلقِ الهی و عدلِ خدا مواضعِ متفاوت گرفته‌اند. در الهیاتِ مسیحی نیز تئودیسه — توجیهِ خدا با وجودِ شر — سنتِ گسترده‌ای از آگوستین تا لایب‌نیتس و نقدهایِ مدرن دارد. عرفان گاه شر را در افقِ تجلی یا پردهٔ معرفت بازمی‌خواند؛ این زبان برای کلامِ نظام‌مندِ رسمی همیشه پذیرفتنی نبوده است.

در اخلاقِ سکولار، شر بدونِ ارجاعِ لازم به خدا نیز موضوع است: بی‌رحمیِ سازمانی، ایدئولوژی‌هایِ نابودگر، و روان‌شناسیِ اطاعت. انکارِ متافیزیکیِ شر به‌عنوانِ «توهم» به‌ندرت رنجِ انضمامی را از میان برمی‌دارد. بنابراین مفهوم هم گرهی الهیاتی است، هم اخلاقی، و هم پدیدارشناختی: توصیفِ تجربهٔ آسیب و جست‌وجویِ معنا یا مقاومت در برابرش.

وجوه و خوانش‌ها

• شرِ اخلاقیآسیبِ برآمده از اختیار و نیتِ عاملان؛ در مرکزِ مسئولیت، مجازات و توبه.
• شرِ طبیعیرنج‌هایِ بدونِ عاملِ اخلاقیِ مستقیم؛ چالشِ ویژه برای تصویرِ جهانِ کاملاً خیر.
• مسئلهٔ الهیاتیچگونه خدایِ قادر و خیر با وجودِ شر سازگار است؛ میدانِ تئودیسه و نقدِ آن.
• عدمی بودنخوانشی که شر را فقدانِ خیر می‌داند نه جوهرِ مستقل؛ میراثی در فلسفهٔ نوافلاطونی و کلام.
• اختیار و ابتلاپیوندِ شر با آزادیِ انسان یا با آزمونِ الهی در سنت‌هایِ دینی؛ دو خطِ تبیینیِ متفاوت.
• شرِ سیاسیستمِ ساختاری و خشونتِ سازمان‌یافته؛ بسطِ مفهوم فراتر از گناهِ فردی در اندیشهٔ معاصر.