معجزه

معجزهدربارهٔ این مفهوم

معجزه در کلامِ اسلامی به امری خارق‌العاده گفته می‌شود که به اذنِ خدا بر دستِ پیامبر ظاهر می‌شود تا صدقِ ادعایِ نبوت را نشان دهد و مخالفان از آوردنِ مانندش ناتوان بمانند. قیدهایی چون تحدی، نقضِ عادت، و پیوند با دعویِ رسالت، معجزه را از کرامتِ اولیا، سحر، و اتفاقِ نادر جدا می‌کنند — دست‌کم در صورت‌بندی‌های کلاسیک. در قرآن، نشانه‌ها و آیاتِ الهی در طبیعت و تاریخ نیز «آیه» خوانده می‌شوند؛ نسبتِ اصطلاحیِ دقیقِ «معجزه» با این آیات در آثارِ متکلمان پرورده شده است.

در سنتِ یهودی–مسیحی نیز معجزه (miracle) به‌عنوانِ مداخله یا نشانهٔ خاصِ الهی در برابرِ نظمِ عادیِ جهان مطرح بوده و در الهیات و فلسفهٔ دینِ غرب، معیارهایی چون نقضِ قانونِ طبیعت (در روایتِ هیوم و پس از او) محلِ نقد و بازتعریف قرار گرفته است. اختلافِ مهم این است که معجزه را نقضِ قوانین بدانیم، یا رویدادِ نادری در طولِ همان قوانین، یا اساساً مقوله‌ای هرمنوتیکی دربارهٔ معنایِ رویداد برای ایمان.

متکلمانِ مسلمان معجزاتِ پیامبرانِ پیشین و به‌ویژه پیامبرِ اسلام را در چارچوبِ نبوت بحث کرده‌اند؛ در میانِ اندیشمندانِ متأخر، هم دفاع‌های عقلی–نقلی و هم خوانش‌های کمتر ظاهرگرا دیده می‌شود. از منظرِ تاریخ‌نگاریِ انتقادی، گزارش‌های معجزه منبعِ ایمان و هویت‌اند نه لزوماً دادهٔ آزمایشگاهی. مفهوم، در هر حال، گرهی است میانِ الهیاتِ وحی، معرفت‌شناسیِ شهادت، و تصور از نظمِ طبیعت.

وجوه و خوانش‌ها

• نشانهٔ نبوتدر کلام: پیوندِ معجزه با تحدی و عجزِ مخالف؛ کارکردِ اصلی‌اش اثبات یا تأییدِ رسالت است.
• خرقِ عادتخروج از جریانِ عادیِ امور؛ تمایزِ اصطلاحی از سحر و شعبده در متونِ کلامی.
• کرامتامرِ خارق‌العاده بر دستِ غیرِ پیامبر در بسیاری از سنت‌ها؛ مرزش با معجزه موضوعِ دقتِ کلامی است.
• قوانینِ طبیعتبحثِ فلسفهٔ دین: نقض، تعلیق، یا هم‌زیستی با نظمِ طبیعی؛ نقدِ هیومی و پاسخ‌های بعدی.
• آیه در قرآننشانه‌های تکوینی و تشریعی؛ رابطهٔ زبانِ قرآنیِ «آیه» با اصطلاحِ متأخرِ «معجزه».
• شهادت و تاریخمعجزه غالباً از راهِ روایت و ایمانِ جمعی منتقل می‌شود؛ معیارِ ارزیابی‌اش با آزمایشِ تکرارپذیر یکی نیست.