فردریش نیچه

فردریش ویلهلم نیچه۱۸۴۴–۱۹۰۰

فردریش نیچه فیلسوف، فیلولوژیست کلاسیک و منتقدِ فرهنگیِ آلمانی بود که بر فلسفه، ادبیات و نظریهٔ فرهنگیِ سدهٔ بیستم تأثیری گسترده گذاشت. در روکن زاده شد، در بن و لایپزیگ فیلولوژی خواند و در بیست‌وچهارسالگی به استادیِ فیلولوژیِ کلاسیک در بازل رسید. بیماریِ مزمن او را از کرسیِ دانشگاهی بازداشت؛ دههٔ ۱۸۸۰ را عمدتاً در سوییس، ایتالیا و جنوبِ فرانسه به نویسندگیِ انفرادی گذراند. از ژانویهٔ ۱۸۸۹ تا پایانِ عمر در وضعیتِ اختلالِ شدیدِ روانی زیست و تحتِ مراقبتِ خانواده ماند.

نیچه نقدِ اخلاقِ مسیحی–افلاطونی، اعلامِ «مرگ خدا»، ایدهٔ ارادهٔ قدرت، چشم‌اندازگراییِ معرفتی و بازارزش‌گذاریِ ارزش‌ها را در مرکزِ کار خود قرار داد. چنین گفت زرتشت با زبانِ شاعرانه–نبوی از آثار شناخته‌شدهٔ اوست؛ تبارشناسی اخلاق روشِ تبارشناختی را در تحلیلِ گناه و زهد پیش برد. نوشته‌هایش اغلب جُستارگونه، جدلی و ضدِ نظام‌سازیِ مدرسی‌اند. خوانش‌های بعدی—از اگزیستانسیالیسم و هرمنوتیک تا پساساختارگرایی—هر یک وجهی از میراثِ او را برجسته کرده‌اند؛ سوءاستفاده‌هایِ سیاسی از گزین‌گویه‌هایش نیز بخشی از تاریخِ دریافتِ اوست.

آثار و نظریه‌های مهم

• زایش تراژدی ۱۸۷۲تفسیرِ فرهنگِ یونانی از رهگذرِ تقابلِ دیونوسوسی و آپولونی.
• انسانی، بسیار انسانی ۱۸۷۸چرخش به سبکِ جُستار و نقدِ آزاداندیشانهٔ اخلاق، دین و متافیزیک.
• چنین گفت زرتشت ۱۸۸۳–۱۸۸۵اثرِ شاعرانه–فلسفی دربارهٔ اَبَرانسان، بازگشتِ جاودان و فرارفتن از اخلاقِ بردگی.
• فراسوی خیر و شر ۱۸۸۶نقدِ فلسفهٔ اخلاقیِ سنتی و طرحِ چشم‌اندازگراییِ معرفتی.
• تبارشناسی اخلاق ۱۸۸۷تحلیلِ تبارشناختیِ مفاهیمِ گناه، وجدان و ارزش‌هایِ زهدگرایانه.
• غروب بت‌ها ۱۸۸۹خلاصهٔ جدلیِ نقدِ او بر سقراط‌گرایی، مسیحیت و ایدئالیسم.