سنی

سنیدربارهٔ این مکتب

اهلِ سنت و جماعت — که در گفتارِ رایج «سنی» خوانده می‌شوند — شاخهٔ دارای بیشترین پیروان در تاریخِ اسلام از نظرِ جمعیت و گسترهٔ جغرافیایی‌اند. هویتِ این جریان حولِ پیروی از سنتِ پیامبر چنان‌که از مسیرِ صحابه و تابعین و اجماعِ امت روایت و نهادینه شده، و در تمایز از شاخه‌هایی که امامت را در خطوطِ دیگری تعریف می‌کنند، شکل گرفته است. خودِ عنوان، طیِ سده‌ها در برابرِ شیعه، خوارج و دیگر فرق، معانیِ کلامی و فقهیِ لایه‌لایه یافته است و یک «حزب» واحد با مرامنامهٔ یکدست نیست.

از نظرِ فقه، چهار مذهبِ حنفی، مالکی، شافعی و حنبلی چارچوب‌های کلاسیکِ اصلی‌اند؛ از نظرِ کلام، اشعری و ماتریدی و جریان‌های اهلِ حدیث الگوهایِ متفاوتی از عقل و نقل ساخته‌اند. تصوف در بسیاری از جوامعِ سنی نهادینه بوده و همزمان با نقدهای سلفی و نوسلفی روبه‌رو شده است. مفهومِ خلافت، مشروعیتِ سیاسی، و جایگاهِ صحابه از نقاطِ حساسِ هویتی در برابرِ تشیع‌اند، هرچند تاریخِ همزیستی، مناظره و نیز نزاعِ خشونت‌بار هر دو را شامل می‌شود.

در دورهٔ مدرن، اصلاح‌طلبیِ دینی، ملی‌گرایی، اخوان‌المسلمین، سلفی‌گری و اسلامِ رسمیِ دولت‌ها چهره‌هایِ بسیار متفاوتی زیرِ برچسبِ سنی پدید آورده‌اند. پژوهشِ دقیق ایجاب می‌کند میانِ فقهِ مذاهب، الهیات، عرفِ محلی و ایدئولوژی‌های سیاسیِ معاصر تمایز گذاشته شود. «سنی بودن» در عمل اغلب ترکیبی از مذهبِ فقهی، تعلقِ محلی، و روایتِ تاریخی از صدرِ اسلام است، نه صرفاً فهرستی از عقایدِ انتزاعی.

تزهای اصلی

• سنت و جماعتمحورِ هویتی: پیروی از سنتِ نبوی از مسیرِ نقلِ جمعی و اجماع؛ در برابرِ الگوهایِ بدیلِ مشروعیت.
• مذاهبِ چهارگانهحنفی، مالکی، شافعی، حنبلی؛ نظام‌هایِ افتاء و قضاء با قواعد و عرف‌هایِ منطقه‌ای.
• کلاماشعری، ماتریدی و اهلِ حدیث؛ طیفِ نسبتِ عقل و نقل در توحید، صفات و افعال.
• صحابهجایگاهِ عدالت یا فضیلتِ صحابه در روایتِ رسمیِ سنی؛ نقطهٔ تمایزِ مهم با خوانش‌های شیعی.
• تصوف و نقدشنهادهای طریقتی در جوامعِ سنی؛ همراه با مخالفت‌هایِ متأخرِ سلفی با بسیاری از اعمالِ صوفیانه.
• تنوعِ مدرناز اسلامِ رسمی و اصلاح‌طلب تا اسلام‌گراییِ سیاسی؛ برچسبِ واحد، پروژه‌های متعارض.