آیزاک نیوتون

در درس‌گفتارها، «آیزاک نیوتون» در مسیرهای مشخصی دنبال می‌شود: افسانه پیشرفت، مفهوم‌سازی، واژه و نام‌گذاری، بیت و اختراع قوانین و واژه‌ی کشف.

در مجموعه «جدایی علم از دین»، جلسه «مروری دوباره بر توهم لاپلاسی»، بخش «افسانه پیشرفت»، موضوع «آیزاک نیوتون» در زمینهٔ افسانه پیشرفت، ایمان، معاد، نور و پوشش قرار می‌گیرد. بخش «افسانه پیشرفت» را در پیوند با «نور، پوشش، گالیله، ایمان» صورت‌بندی می‌کند. نمونه‌های «ارسطو، دکارت، لاپلاس، آدم» برای بازیابی و تفکیک محتوای بخش حفظ شده‌اند. حرکت درونی بخش از نیوتن، قوانین، پرینسیپیا، فیزیک و ایمان عبور می‌کند و این نشانه‌ها را به افسانه پیشرفت، ایمان، معاد، نور و پوشش پیوند می‌زند. به این ترتیب، مسیر بحث از عنوان جلسه به مسئلهٔ خاص همین بخش می‌رسد و جایگاه «آیزاک نیوتون» را در همان زنجیره روشن می‌کند. نمونه‌ها و نام‌های همراه بحث، ارسطو، دکارت، لاپلاس، گالیله و روم هستند و نشان می‌دهند بخش از سطح نام‌بردن عبور می‌کند. بنابراین سهم «آیزاک نیوتون» در این بخش از دل همین استدلال و نمونه‌ها فهمیده می‌شود، نه از معنایی بیرون از گفتار. [۱]

در مجموعه «فلسفه متن مقدس»، جلسه «آیه بیّنه، نام‌گذاری و مفهوم سرساین»، بخش «مفهوم‌سازی، واژه و نام‌گذاری»، موضوع «آیزاک نیوتون» در زمینهٔ مفهوم‌سازی، واژه و نام‌گذاری، مفهوم سازی، واژه و نام گذاری، آیات بیّنات، ایمان و زبان قرار می‌گیرد. بخش «مفهوم سازی، واژه و نام گذاری» را در پیوند با «زبان، معجزه، ایمان، نور» صورت‌بندی می‌کند. نمونه‌های «هیوم، لاپلاس، ایزوتسو، بدیو» برای بازیابی و تفکیک محتوای بخش حفظ شده‌اند. حرکت درونی بخش از جهان، نگاه، بینی، آیات بیّنات و ایمان عبور می‌کند و این نشانه‌ها را به مفهوم‌سازی، واژه و نام‌گذاری، مفهوم سازی، واژه و نام گذاری، آیات بیّنات، ایمان و زبان پیوند می‌زند. به این ترتیب، مسیر بحث از عنوان جلسه به مسئلهٔ خاص همین بخش می‌رسد و جایگاه «آیزاک نیوتون» را در همان زنجیره روشن می‌کند. نمونه‌ها و نام‌های همراه بحث، ایزوتسو، بدیو، لاپلاس، هیوم و حوا هستند و نشان می‌دهند بخش از سطح نام‌بردن عبور می‌کند. بنابراین سهم «آیزاک نیوتون» در این بخش از دل همین استدلال و نمونه‌ها فهمیده می‌شود، نه از معنایی بیرون از گفتار. [۲]

در مجموعه «آینده علم و خداگرایی»، جلسه «پارادایم سوم و آینده علم پس از طبیعت‌گرایی»، بخش «بیت»، موضوع «آیزاک نیوتون» در زمینهٔ بیت، انس، خدا، دین و علم قرار می‌گیرد. بخش به «بیت» می‌پردازد و آن را با بیت، انس، خدا، دین و علم در محدودهٔ همان گفتار صورت‌بندی می‌کند. حرکت درونی بخش از نیوتن، داستان، زمین، اشتباه و انس عبور می‌کند و این نشانه‌ها را به بیت، انس، خدا، دین و علم پیوند می‌زند. به این ترتیب، مسیر بحث از عنوان جلسه به مسئلهٔ خاص همین بخش می‌رسد و جایگاه «آیزاک نیوتون» را در همان زنجیره روشن می‌کند. نمونه‌ها و نام‌های همراه بحث، انیشتین، دکارت، پوپر، گالیله و انگلیس هستند و نشان می‌دهند بخش از سطح نام‌بردن عبور می‌کند. بنابراین سهم «آیزاک نیوتون» در این بخش از دل همین استدلال و نمونه‌ها فهمیده می‌شود، نه از معنایی بیرون از گفتار. [۳]

در مجموعه «مفاهیم و واژگان قرآن»، جلسه «مفهوم واژه‌ی شرک، قانون و الحاد مدرن»، بخش «اختراع قوانین و واژه‌ی کشف»، موضوع «آیزاک نیوتون» در زمینهٔ اختراع قوانین و واژه‌ی کشف، انس، بیت، خلق و خیر قرار می‌گیرد. در بخش، «اختراع قوانین و واژه‌ی کشف» محور بحث است. مثال جاذبه، مثال جالبی برای موهوم بودن است زیرا بعدا معلوم شده است که چیزی به اسم جاذبه اصلا وجود هم ندارد. یعنی آن موجودی که معلوم نبود از کجا آمده و نمی دانستیم چرا مثلا اجرام با عکس مجذور فاصله همدیگر را جذب می‌کنند، نمی دانستیم این جذب کردن یعنی چه. حرکت درونی بخش از جهان، قانون، قوانین، منظم و انس عبور می‌کند و این نشانه‌ها را به اختراع قوانین و واژه‌ی کشف، انس، بیت، خلق و خیر پیوند می‌زند. به این ترتیب، مسیر بحث از عنوان جلسه به مسئلهٔ خاص همین بخش می‌رسد و جایگاه «آیزاک نیوتون» را در همان زنجیره روشن می‌کند. نمونه‌ها و نام‌های همراه بحث، انیشتین، فایرابند، لاپلاس، نیوتون و سبا هستند و نشان می‌دهند بخش از سطح نام‌بردن عبور می‌کند. بنابراین سهم «آیزاک نیوتون» در این بخش از دل همین استدلال و نمونه‌ها فهمیده می‌شود، نه از معنایی بیرون از گفتار. [۴]

در مجموعه «جدایی علم از دین»، جلسه «رد فرضیه جدایی در قرون شانزده و هفده، مدل‌سازی ریاضی در پارادایم دوم، و تشریح توهم لاپلاسی»، بخش «نقش نیوتون در شروع مسیر منجرشونده به توهم بزرگ»، موضوع «آیزاک نیوتون» در زمینهٔ نقش نیوتون در شروع مسیر منجرشونده به توهم بزرگ، ادامه پیدا کرد، تاریخ، حساب و شیر قرار می‌گیرد. بخش به «نقش نیوتون در شروع مسیر منجرشونده به توهم بزرگ» می‌پردازد و زیرموضوع‌هایی مانند طبیعت، علم، حساب و تاریخ را صورت‌بندی می‌کند. روند بحث، نسبت میان لاپلاس، دکارت، علی، طبیعت، علم را در همان بدنهٔ گفتار پی می‌گیرد و از مثال‌ها و ارجاعات متن برای روشن کردن محور بخش استفاده می‌کند. حرکت درونی بخش از دکارت، مکانیکی، حرکت، قوانین و ادامه پیدا کرد عبور می‌کند و این نشانه‌ها را به نقش نیوتون در شروع مسیر منجرشونده به توهم بزرگ، ادامه پیدا کرد، تاریخ، حساب و شیر پیوند می‌زند. به این ترتیب، مسیر بحث از عنوان جلسه به مسئلهٔ خاص همین بخش می‌رسد و جایگاه «آیزاک نیوتون» را در همان زنجیره روشن می‌کند. نمونه‌ها و نام‌های همراه بحث، دکارت، لاپلاس، علی، علم و تکنولوژی هستند و نشان می‌دهند بخش از سطح نام‌بردن عبور می‌کند. بنابراین سهم «آیزاک نیوتون» در این بخش از دل همین استدلال و نمونه‌ها فهمیده می‌شود، نه از معنایی بیرون از گفتار. [۵]

در مجموعه «جدایی علم از دین»، جلسه «فضای قرن هجدهم، توهم لاپلاسی و دانشمند به مثابه روحانی»، بخش «توهم لاپلاسی»، موضوع «آیزاک نیوتون» در زمینهٔ توهم لاپلاسی، لاپلاس، خدا، داده و داستان قرار می‌گیرد. محور بخش «لاپلاس» را در پیوند با لاپلاس، داده، علم صورت‌بندی می‌کند. در متن، نسبت کانت، دکارت، نظریه تکامل، آدم با مسئله اصلی روشن می‌شود و مرز بحث از سطح کلی جلسه به سطح یک بخش مستقل محدود می‌ماند. حرکت درونی بخش از قانون، انجام، تبیین، جاذبه و تاریخ عبور می‌کند و این نشانه‌ها را به توهم لاپلاسی، لاپلاس، خدا، داده و داستان پیوند می‌زند. به این ترتیب، مسیر بحث از عنوان جلسه به مسئلهٔ خاص همین بخش می‌رسد و جایگاه «آیزاک نیوتون» را در همان زنجیره روشن می‌کند. نمونه‌ها و نام‌های همراه بحث، دکارت، لاپلاس، کانت، یونان و نظریه تکامل هستند و نشان می‌دهند بخش از سطح نام‌بردن عبور می‌کند. بنابراین سهم «آیزاک نیوتون» در این بخش از دل همین استدلال و نمونه‌ها فهمیده می‌شود، نه از معنایی بیرون از گفتار. [۶]

در جمع‌بندی، «آیزاک نیوتون» در امتداد افسانه پیشرفت، مفهوم‌سازی، واژه و نام‌گذاری، بیت، اختراع قوانین و واژه‌ی کشف و نقش نیوتون در شروع مسیر منجرشونده به توهم بزرگ معنا می‌گیرد. مسیر شواهد در جدایی علم از دین، فلسفه متن مقدس، آینده علم و خداگرایی و مفاهیم و واژگان قرآن نشان می‌دهد که بحث از نام‌بردن ساده فراتر می‌رود و به شبکهٔ مسئله‌هایی می‌رسد که خود درس‌گفتارها ساخته‌اند.

در روایت رایج از تعارض علم و دین، نام آیزاک نیوتون جایگاهی نمادین دارد: کسی که با کشف قوانین مکانیک، نظم کیهانی را از حیطهٔ ارادهٔ الهی خارج کرد و به قلمرو معادلات ریاضی سپرد. مفسر این تصویر را نه یک دستاورد علمی، بلکه یک «حرف تخیّلی نامربوط» می‌خواند و آن را چنین خلاصه می‌کند: «که نیوتون چگونگی نظم منظومه‌ی شمسی را توجیه کرد، خداوند دست و پایش را از آنجا جمع کرد و گفتند که خب، حالا درمورد «جمع‌بندی نهایی: آینده علم و خداگرایی و امکان همزیستی» به وجود خد اعتقاد داریم» (دفاع عقلانی از دین، جلسهٔ ۹ — تبعات عملی التزام به خدای فلسفی) [۱۲]. در این تقریر، پیشرفت علم صرفاً حوزهٔ نفوذ خدا را جابه‌جا می‌کند، بی‌آنکه به پرسش بنیادی‌تری پاسخ دهد: خودِ قانون از کجا آمده است؟

همین پرسش، هستهٔ استدلال سخنران را در مواجهه با میراث نیوتون شکل می‌دهد. او تأکید می‌کند که علم تجربی، حتی در دقیق‌ترین صورت آن، از جنس گزاره‌های شرطی است: «برای مثال اگر بپذیرید قوانین نیوتون (یعنی یک سری قوانین ریاضی با یک سری مفروضات) برقرار هستند آنگاه منظومه‌ی شمسی مطابق آن قوانین منظّم حرکت می‌کند» (دفاع عقلانی از دین، جلسهٔ ۹ — تبعات عملی التزام به خدای فلسفی) [۹]. علم توضیح می‌دهد که اگر قوانینی را بپذیریم، چه رخ می‌دهد، اما دربارهٔ خودِ آن قوانین سکوت می‌کند. به بیان سخنران، «بدون این که [مفهوم قانون را] توضیح بدهید، چیزی را توضیح نداده­اید، بنابراین علم کلاً چیزی را توضیح نمی­دهد» [۹]. نیوتون در این تصویر نه کسی که خدا را از معادله حذف کرد، بلکه کسی است که پرسش را یک گام به عقب برد، بی‌آنکه پاسخ نهایی را داده باشد.

برای روشن‌تر کردن این شکاف، مدرس به تبار تاریخی مفهوم «قانون طبیعی» اشاره می‌کند و ریشهٔ آن را در الهیات قرون وسطی جست‌وجو می‌کند: «مفهوم Law درباره‌ی Nature، یعنی قانون طبیعی، از قرون وسطی آمده که معقتد بودند خداوند قوانینی نوشته است، همان طور که مثلاً برای بشر قانون نوشته، برای طبیعت هم قانون نوشته است» (دفاع عقلانی از دین، جلسهٔ ۹ — تبعات عملی التزام به خدای فلسفی) [۱۱]. در آن بستر فکری، قانونمندی طبیعت نه جانشین خدا، بلکه نشانهٔ تدبیر او بود. اما وقتی خدای قانون‌گذار کنار گذاشته شود، قانون به موجودی بی‌ریشه و بی‌هویت تبدیل می‌شود که هستی‌شناسی آن مبهم است. سخنران با ارجاع به نانسی کارترایت، فیلسوف علم ملحد، این تنش را تشدید می‌کند: «اگر خدا را قبول ندارید قانون را هم نباید قبول داشته باشید» [۱۱]. بدین ترتیب، حذف خدا از معادلهٔ نیوتونی، به حذف خودِ قانون می‌انجامد و انسان را به پرسش آغازین بازمی‌گرداند: اگر قانونی در کار نیست، نظم مشهود در طبیعت چگونه تبیین می‌شود؟

در این نقطه، مفسر دوگانه‌ای را پیش می‌نهد که مستقیماً به جایگاه نیوتون در دفاع عقلانی از دین مربوط می‌شود: «پاسخ را می­توان داد که یا] خدایی هست که دارد این ها را حرکت می­دهد یا باید مفهوم قانون را استفاده بکنید» [۱۰]. قوانین نیوتون، در این دوگانه، گزینهٔ دوم را نمایندگی می‌کنند؛ گزینه‌ای که تا وقتی مفهوم قانون تبیین نشده، صرفاً یک قرارداد نظری باقی می‌ماند. علم نیوتونی می‌گوید اگر این قوانین را بپذیرید، حرکت سیارات قابل پیش‌بینی است، اما هرگز نمی‌گوید چرا این قوانین برقرارند. سخنران با لحنی پرسش‌گر می‌افزاید: «این قوانین چرا برقرارند؟ » [۱۰]. این پرسش، مرز میان تبیین علمی و تبیین متافیزیکی را مشخص می‌کند و نشان می‌دهد که موفقیت نیوتون در توصیف نظم، نیاز به تبیین بنیاد آن را از بین نبرده است.

نکتهٔ قابل توجه آن است که مدرس از نیوتون نه به عنوان یک شخصیت تاریخی منفرد، بلکه به مثابهٔ نماد یک شیوهٔ تفکر بهره می‌گیرد؛ شیوه‌ای که ذهن را به «غالب‌های فکری مکانیکی» عادت می‌دهد و سپس همان چارچوب را بر تمام واقعیت تحمیل می‌کند. در گفتاری دیگر، او به این نکته اشاره می‌کند که مکانیک نیوتونی با آنکه از نظر فیزیک جدید «هیچ پایه اساسی ندارد»، همچنان در نظام آموزشی تدریس می‌شود و ذهن دانش‌آموزان را در قالبی خاص شکل می‌دهد (سرمایه‌سالاری، جلسهٔ ۲ — همه‌ی این نکات مثبت دروغ هستند) [۱۵]. این تداوم، نشان می‌دهد که مسئله فقط علمی نیست؛ بلکه یک عادت فکری است که مرزهای دانش را به نفع یک جهان‌بینی خاص محدود می‌کند. در دفاع عقلانی از دین، سخنران همین الگو را در سطحی عمیق‌تر دنبال می‌کند: موفقیت نیوتون در توصیف مکانیکی جهان، به غفلت از پرسش‌های بنیادی‌تر انجامیده است.

نیوتون در بحث اختراع قوانین و واژه کشف، نمونه‌ای از علم کلاسیک و قانون‌مندی طبیعت است. سخنران نشان می‌دهد اینکه دانشمند قانونی را «کشف» می‌کند یا «اختراع»، به نگاه ما به طبیعت و عقل انسانی مربوط است.

نیوتون در اینجا نماد جهانی است که نظم ریاضی‌پذیر دارد. اگر قانون واقعاً در طبیعت هست، کشف آن نشانه قابل فهم بودن جهان است؛ و اگر قانون ساخته ذهن باشد، نسبت علم با حقیقت پیچیده‌تر می‌شود. گفتار همین مرز را می‌سنجد [۲۷] [۲۸] [۲۹] [۲۱] [۲۲]

در گفتارهای مورد بررسی، نام «آیزاک نیوتون» نه به‌عنوان یک شخصیت تاریخی منفرد، بلکه در مقام یک نشانه برای یک شیوهٔ خاص از مفهوم‌سازی جهان به کار می‌رود. سخنران در جلسه‌ای از «فلسفهٔ متن مقدس»، هنگام بحث دربارهٔ نسبت واژگان با جهان‌بینی، به صراحت از ترکیب «جهان‌بینی نیوتونی یا لاپلاسی» سخن می‌گوید و آن را این‌گونه توصیف می‌کند: «جهان‌بینی علمی ابتدایی که دترمینیستی است و ویژگی‌هایی دارد، از نهضتی که از گالیله تقریباً شروع شد و بعداً در نیوتون به اوج رسید» (فلسفه متن مقدس، جلسهٔ ۵ — آیه بیّنه، نام‌گذاری و مفهوم سرساین) [۳۱]. در اینجا، نام نیوتون دیگر فقط به یک فیزیک‌دان اشاره ندارد، بلکه به یک «نگاه» کلان تبدیل شده است؛ نگاهی که در آن، جهان مانند ساعتی بزرگ با قوانینی ثابت و پیش‌بینی‌پذیر کار می‌کند. این نام‌گذاری، خود یک کنش مفهومی است: سخنران با الصاق نام نیوتون به یک جهان‌بینی، مرز میان یک دورهٔ فکری و دوره‌های دیگر را ترسیم می‌کند.

این شیوهٔ مفهوم‌سازی از طریق نام‌گذاری، یک کارکرد استدلالی مهم در بحث‌های سخنران دارد. او از «جهان‌بینی نیوتونی-لاپلاسی» به‌عنوان یک زمینهٔ فکری مشخص استفاده می‌کند تا نشان دهد مفاهیمی که بدیهی می‌پنداریم، خود محصول یک نگاه تاریخی خاص هستند. برای نمونه، او استدلال می‌کند که تعریف هیوم از معجزه (میراکل) یک مفهوم جهان‌شمول نیست، بلکه دقیقاً از دل همین جهان‌بینی علمی بیرون آمده است. او می‌گوید: «تعریف هیومی میراکل دقیقاً نتیجه جهان‌بینی علمی است، یعنی شما وقتی آن شکلی به دنیا نگاه می‌کنید، یک همچین مفهومی به نظرتان می‌رسد» [۳۲]. بنابراین، نام نیوتون در این بافت، یک میان‌بُر استدلالی می‌شود برای نشان‌دادن این‌که یک مفهوم (میراکل) چگونه در بستر یک پارادایم فکری خاص (دترمینیسم نیوتونی) معنا پیدا می‌کند و چرا نمی‌توان آن را به‌سادگی به بسترهای دیگر، مانند متون دینی، تعمیم داد.

در نقطهٔ مقابل این کاربرد انتقادی، در گفتار «تأملی در فلسفهٔ فیزیک»، نام نیوتون در یک بافت کاملاً ایجابی و به‌عنوان معیاری برای «فهم‌پذیری» در علم ظاهر می‌شود. سخنران در آن جلسه، بحران فهم در فیزیک کوانتوم را با ارجاع به وضوح مفهومی فیزیک نیوتونی توضیح می‌دهد. او قانون دوم نیوتون را به‌عنوان نمونهٔ اعلای یک مفهوم قابل فهم به کار می‌برد: «مثلاً جرم و شتاب و نیرو را در قانون دوم نیوتون می فهیم» (تاملی در فلسفه فیزیک، جلسهٔ ۳۴۱ — —) [۳۵]. در این کاربرد، «نیوتون» دیگر یک جهان‌بینی محدودکننده نیست، بلکه نماد دوره‌ای طلایی در علم است که در آن، مفاهیم فیزیکی با شهود انسانی پیوند داشتند و «فهمیدن» یک امر واقعی و ممکن بود. این دوگانگی در کاربرد یک نام واحد، نشان‌دهندهٔ یک تنش مفهومی در دل گفتارهاست: نیوتون هم نماد یک محدودیت فکری (دترمینیسم بسته) است و هم نماد یک کمال ازدست‌رفته (فهم‌پذیری شهودی).

این تنش، خود را در بحث دربارهٔ «دخالت» (انترونشن) در جهان نیز نشان می‌دهد. مدرس در ادامهٔ بحث «فلسفهٔ متن مقدس»، از «نگاه نیوتونی-لاپلاسی» به‌عنوان چارچوبی یاد می‌کند که در آن، مفهوم «دخالت» خداوند در طبیعت معنا پیدا می‌کند. در این نگاه، «یک سری قوانین داریم، قوانین طبیعی داریم که این قوانین می‌تواند اگر شما آن قوانین هرچه قانون را داشته باشید، استران داشته باشید، استران تی‌پلاس را خواهید داشت» (فلسفه متن مقدس، جلسهٔ ۵ — آیه بیّنه، نام‌گذاری و مفهوم سرساین) [۳۸]. این تصویر از جهان، که در آن با دانستن قوانین و شرایط اولیه می‌توان کل آینده را پیش‌بینی کرد، دقیقاً همان بستری است که پرسش از «نقض قوانین» توسط یک نیروی بیرونی را ممکن و حتی اجتناب‌ناپذیر می‌سازد. مدرس با نام‌گذاری این نگاه به نام نیوتون، در واقع چارچوبی را مشخص می‌کند که الهیات مدرنِ غربی برای فهم «کنش ویژهٔ الهی» (Special Divine Action) در آن گرفتار آمده است.

در بستر گفتارهای مربوط به شناخت و جهان پدیدار، نام نیوتون نه به‌عنوان موضوعی مستقل، بلکه همچون نمادی از یک دوران خاص در تاریخ علم ظاهر می‌شود؛ دورانی که فیزیک نیوتونی با اعتمادبه‌نفسی کم‌نظیر، خود را دانشی مطلق و تبیین‌گر نهایی جهان مادی می‌پنداشت. مدرس در ترسیم فضای فکری قرن نوزدهم، یعنی بستری که فیلسوفانی چون کانت و شوپنهاور در آن اندیشیدند، تصریح می‌کند که «مکانیک نیوتونی مثل یک دانش مطلق که کل مکانیک و فیزیک را برای ما روشن کرده همچنان مطرح است و بحرانی در علم دیده نمی‌شود» (روانکاوی و فرهنگ، جلسه ۸۹ — کانت، شناخت و جهان پدیدار) [۴۱]. این توصیف، نیوتون را نه یک نظریه‌پرداز صرف، که به نقطهٔ ثقل یک جهان‌بینی علمی تبدیل می‌کند؛ جهان‌بینی‌ای که مرزهای شناخت را با قطعیتی ریاضی ترسیم می‌کرد و همین قطعیت، زمینه‌ساز پرسش‌های فلسفی بعدی دربارهٔ محدودیت‌های عقل و ادراک شد.

همین تلقی از علم نیوتونی به‌مثابه یک نظام بسته و کامل، در تحلیل مدرس از ریشه‌های فکری فروید نیز بازتابی روشن دارد. او توضیح می‌دهد که در آن دوران، «باور این بود که همه چیز را فیزیک نیوتنی توضیح می‌دهد و فقط ما داریم آن را بسط می‌دهیم. انگار که یک دانش قوی‌ای به نام فیزیک وجود دارد و باید همه چیز را به آن تقلیل داد» (درسگفتارهای روانکاوی و فرهنگ، جلسه ۱ — مبانی فروید و نسبت روان‌کاوی با فرهنگ) [۴۵]. این باور به شمول مطلق فیزیک نیوتونی، مستقیماً بر روش فروید اثر گذاشت و او را به سمت تقلیل پدیده‌های روانی به فرایندهای جسمانی و فیزیولوژیک سوق داد. بنابراین، نیوتون در این روایت نه یک دانشمند دوردست، بلکه نیرویی است که سایهٔ سنگینش بر مفروضات بنیادین روان‌کاوی اولیه نیز افتاده است.

با این حال، سخنران از منظری انتقادی به این سلطهٔ علمی می‌نگرد و آن را با تمایز کانتی میان نومن و فنومن پیوند می‌زند. اگر فیزیک نیوتونی ادعای شناخت کامل جهان خارج را داشت، فلسفهٔ کانت با طرح مفهوم «شیء فی‌نفسه» یا نومن، مرزی قاطع برای این جاه‌طلبی ترسیم کرد. مدرس در تأملی شخصی، مسیر دست‌یابی به نومن را نه در جهان خارج، که در درون خود جست‌وجو می‌کند: «اگر این تفکیک دنیا به نومن و فنومه درست باشد، جایی که من بیشترین نزدیکی را با نومن پیدا می‌کنم این است که کمی درون خودم را نگاه کنم و ببینم چه خبر است» (روانکاوی و فرهنگ، جلسه ۸۹ — کانت، شناخت و جهان پدیدار) [۴۲]. این چرخش از عینیت علمی نیوتونی به درون‌نگری، دقیقاً همان شکافی را آشکار می‌کند که میان جهان کمّی‌شدهٔ فیزیک و جهان کیفی تجربهٔ زیسته وجود دارد.

این تنش میان علم نیوتونی و محدودیت‌های شناخت، در تحلیل مدرس از داستان پلیسی نیز به شکلی تمثیلی بازتولید می‌شود. پلیس داستان، با اتکا به روش‌های علمی و سنتی قرن نوزدهمی، نماد همان نظم کهنه‌ای است که از درک پیچیدگی‌های مدرن عاجز مانده است. مدرس با صراحت این ناتوانی را به بحران یک پارادایم علمی گره می‌زند و می‌گوید: «توضیحات پلیس به شدت علمی است و علم مهم‌ترین سنت قرن نوزدهم است. قرنی که در آن هنوز نیوتون شکسته نشده است و مدرنیته در اوج خود است» (روانکاوی و فرهنگ، جلسه ۷۶ — جنبه‌های روان‌کاوانه در داستان) [۴۷]. در اینجا، «شکسته نشدن نیوتون» استعاره‌ای است از تصلب یک الگوی شناختی که گمان می‌برد با چند اصل مکانیکی می‌توان تمام واقعیت، حتی ذهن پیچیدهٔ یک مجرم، را تبیین کرد.

در مقابل این عقلانیت محدود علمی، سخنران به جریان فکری دیگری اشاره می‌کند که از دل همان دوران برخاست، اما مسیری متفاوت پیمود. شوپنهاور، به‌رغم زندگی در اوج اقتدار علم نیوتونی و داروینی، به قلمرویی فراتر از پدیدارها چشم دوخته بود. سخنران خاطرنشان می‌کند که «شوپنهاور نوعی امید به علم دارد که بتواند چیزی بیشتر از فنومن‌ها به ما بگوید» [۴۱]، اما این امید نه از جنس تقلیل‌گرایی فیزیکالیستی، که از سنخ کنکاشی متافیزیکی بود. شوپنهاور در همان حال که تحت تأثیر قداست علم زمانهٔ خویش بود، با طرح صریح مفهوم ناخودآگاه، راه را برای عبور از سطح پدیداری و نزدیک‌شدن به کنه وجود هموار کرد؛ حرکتی که بعدها در روان‌کاوی فروید، هرچند با زبانی متفاوت، پی گرفته شد.

در نهایت، تصویر نیوتون در این گفتارها تصویر یک نقطهٔ عطف پارادایمیک است که همزمان هم توانمندساز و هم محدودکننده بود. از یک سو، فیزیک نیوتونی با وعدهٔ توضیح کامل جهان، الگویی برای تمام علوم از جمله روان‌شناسی نوپا فراهم آورد و مفاهیمی چون انرژی روانی را مشروعیت بخشید. از سوی دیگر، همین قطعیت بود که ضرورت طرح پرسش از مرزهای شناخت را، آن‌گونه که کانت مطرح کرد، دوچندان ساخت.

در تحلیل کلان گفتارهای این مجموعه، آیزاک نیوتون نه به‌عنوان یک فیزیک‌دان تاریخی، بلکه همچون یک «نشانه» یا نقطهٔ کانونی برای چندین بحران فکری در دنیای مدرن ظاهر می‌شود. مدرس از نام نیوتون برای گشودن بحث‌هایی بهره می‌گیرد که ظاهراً از یکدیگر دورند: از نقد افسانه‌سازی علمی و اتوریتهٔ اجتماعی دانشمندان گرفته تا پرسش‌های بنیادین در فلسفهٔ علم، معرفت‌شناسی و حتی روان‌کاوی. با این حال، یک رشتهٔ استدلالی ظریف این کاربردهای متنوع را به هم می‌دوزد: سخنران در تمام این موارد، با نقب‌زدن به زیربنای مفهومی علم نیوتونی، می‌کوشد نشان دهد که موفقیت چشمگیر این علم در توصیف و پیش‌بینی، به یک سلسله بدفهمی‌های عمیق دربارهٔ ماهیت تبیین، حقیقت و شناخت دامن زده است. این بدفهمی‌ها، به باور او، نه فقط در تاریخ علم، که در ساختارهای اجتماعی، نظام‌های آموزشی و حتی لایه‌های ناخودآگاه فرهنگ مدرن رسوب کرده‌اند.

نخستین و ملموس‌ترین لایهٔ این تحلیل، واسازی «افسانهٔ نیوتون» است. مدرس با استناد به شعر الکساندر پاپ، که در آن ظهور نیوتون با زبانی شبیه به آفرینش در کتاب مقدس توصیف شده، نشان می‌دهد که تصویر عمومی از این دانشمند، از همان ابتدا آغشته به مضامین دینی و اسطوره‌ای بوده است: «طبیعت و قوانین طبیعت در تاریکی شب نهان بود، خداوند گفت: نیوتن باشد و همه جا روشن شد» (جدایی علم از دین، جلسهٔ ۳ — فضای قرن هجدهم، توهم لاپلاسی و دانشمند به مثابه روحانی) [۱]. سخنران این تصویر را نه بزرگداشت یک نبوغ، که یک «افسانه» با کارکردی مشخص می‌خواند. در این افسانه، نیوتون در مقام یک پیامبر یا حتی جانشین مسیح نشانده می‌شود که «یک بوک جدیدی آورده است که می‌تواند همه چیز طبیعت برای ما بیان کند» (جدایی علم از دین، جلسهٔ ۴ — مروری دوباره بر توهم لاپلاسی) [۴]. این روایت، علم را به‌عنوان منبعی جدید برای حقیقت مطلق و نجات‌بخش برمی‌سازد و دقیقاً به دلیل همین ساختار دینی‌اش است که می‌تواند خلأ ناشی از تضعیف مرجعیت سنتی دین را پر کند.

این افسانه، اما، صرفاً یک داستان تاریخی بی‌ضرر نیست؛ سخنران آن را بذر یک الگوی اجتماعی می‌داند که تا امروز ادامه یافته است. او استدلال می‌کند که این تصویر اسطوره‌ای، به تدریج به قالب مفهوم «نابغه» در فرهنگ مدرن تبدیل شد و به دانشمندان یک اتوریتهٔ اخلاقی و فکری فراتر از حوزهٔ تخصصی‌شان بخشید. در این روایت، دانشمندان نه انسان‌هایی با تخصص محدود، که «موجودات نابغه‌ای» و «انسان‌های ماورای خودشان» تصویر می‌شوند (جدایی علم از دین، جلسهٔ ۹ — اصلاً ساینس یعنی چه؟ ) [۷]. پیامد نهایی این اتوریتهٔ برساخته، شکلی از کنترل اجتماعی است که سخنران آن را حتی از کلیسای قرون وسطی نیز قدرتمندتر می‌داند و با مثالی تلخ و معاصر عصاره‌اش را بیان می‌کند: «واکسن خوب است؛ بروید بزنید» [۷]. این گزاره، نماد اطاعت بی‌چون‌وچرایی است که ریشه در همان پذیرش اولیهٔ نیوتون به‌عنوان مرجعی مطلق دارد.

در حالی که بحث «افسانه» بر کارکرد اجتماعی تصویر نیوتون متمرکز است، لایهٔ دوم تحلیل مدرس به هستهٔ فلسفی و معرفت‌شناختی علم نیوتونی نقب می‌زند. در این سطح، مسئله دیگر فقط بزرگ‌نمایی یک شخصیت نیست، بلکه بدفهمی از ماهیت خودِ «قانون علمی» است. مفسر با رجوع به متن اصلی نیوتون تصریح می‌کند که «نیوتون هیچ وقت نگفت که قانون جاذبه چیست اجسام چگونه همدیگر را جذب می‌کنند» (مفاهیم و واژگان قرآن، جلسهٔ ۱ — ماهیت قانون و ارتباط آن با خرافه) [۲۸]. نیوتون صرفاً یک فرض ریاضی برای محاسبهٔ مدارات ارائه داد، اما موفقیت این محاسبات چنان مبهوت‌کننده بود که مخاطبان، این فرض محاسباتی را با یک «وجود» عینی در جهان اشتباه گرفتند. این خلط میان مدل ریاضی و واقعیت فیزیکی، هستهٔ اصلی نقد او است: علم نیوتونی یک «اختراع» مفهومی بود که به اشتباه «کشف» نامیده شد.

این بدفهمی، پیامدی عمیق در برداشت انسان از تبیین دارد. او تأکید می‌کند که علم تجربی، حتی در دقیق‌ترین صورت نیوتونی‌اش، از جنس گزاره‌های شرطی است: «برای مثال اگر بپذیرید قوانین نیوتون (یعنی یک سری قوانین ریاضی با یک سری مفروضات) برقرار هستند آنگاه منظومه‌ی شمسی مطابق آن قوانین منظّم حرکت می‌کند» (دفاع عقلانی از دین، جلسهٔ ۹ — تبعات عملی التزام به خدای فلسفی) [۹]. علم توضیح می‌دهد که اگر قوانینی را بپذیریم، چه رخ می‌دهد، اما دربارهٔ خودِ آن قوانین سکوت می‌کند. به بیان سخنران، «بدون این که [مفهوم قانون را] توضیح بدهید، چیزی را توضیح نداده­اید، بنابراین علم کلاً چیزی را توضیح نمی­دهد» [۹]. این تحلیل، جایگاه نیوتون را در دفاع عقلانی از دین نیز دگرگون می‌کند: او نه کسی که خدا را از معادله حذف کرد، بلکه کسی است که پرسش از نظم را یک گام به عقب برد، بی‌آنکه پاسخ نهایی را داده باشد. سخنران با ارجاع به تبار الهیاتی مفهوم «قانون طبیعی» در قرون وسطی، نشان می‌دهد که حذف قانون‌گذار، خودِ قانون را به موجودی بی‌ریشه و مبهم تبدیل می‌کند [۱۱].

این نقد فلسفی، با چرخشی رادیکال به سطح فیزیک جدید نیز کشیده می‌شود. سخنران از منظری حتی بنیادی‌تر، قانون جاذبهٔ نیوتون را نه یک حقیقت تقریبی، که اساساً یک «اوهام» معرفی می‌کند: «مثال جاذبه، مثال جالبی برای موهوم بودن است زیرا بعدا معلوم شده است که چیزی به اسم جاذبه اصلا وجود هم ندارد» (مفاهیم و واژگان قرآن، جلسهٔ ۱ — اختراع قوانین و واژه‌ی کشف) [۲۱]. این حکم، مفهوم «پیشرفت علمی» را از انباشت تدریجی حقایق، به جانشینی پیاپی افسانه‌ها تغییر می‌دهد. نکتهٔ تأمل‌برانگیز اینجاست که مفسر این آگاهی را به شکلی کنایی، در انحصار فیزیک‌دان‌ها می‌داند و از یک دوپارگی آموزشی پرده برمی‌دارد: «این مسئله برای فیزیکدان‌ها مهم است که بفهمند این‌ها اوهام است اما برای مهندس ها بهتر این است که نفهمند اوهام است! » [۲۲]. این شکاف، نشان می‌دهد که کارایی عملی یک مدل، می‌تواند مانعی در برابر پذیرش بی‌اعتباری بنیادین آن شود و جامعه برای حفظ سادگی، ترجیح می‌دهد در همان توهم قدیمی بماند.

در لایه‌ای دیگر، نام نیوتون از یک شخص یا حتی یک نظریه فراتر رفته و به یک «جهان‌بینی» کلان تبدیل می‌شود. سخنران از ترکیب «اسمش را بگذاریم نیوتونی یا لاپلاسی، جهان‌بینی» برای توصیف یک نگاه دترمینیستی استفاده می‌کند که در آن، جهان مانند ساعتی بزرگ با قوانینی ثابت کار می‌کند (فلسفه متن مقدس، جلسهٔ ۵ — آیه بیّنه، نام‌گذاری و مفهوم سرساین) [۳۱]. این نام‌گذاری، خود یک کنش مفهومی است: مدرس با الصاق نام نیوتون به یک پارادایم فکری، مرزهای آن را ترسیم می‌کند تا نشان دهد مفاهیمی که بدیهی می‌پنداریم، محصول این نگاه تاریخی خاص هستند. برای نمونه، او استدلال می‌کند که تعریف هیوم از معجزه، یک مفهوم جهان‌شمول نیست، بلکه دقیقاً از دل همین جهان‌بینی علمی بیرون آمده است [۳۲]. در این بافت، نام نیوتون یک میان‌بُر استدلالی می‌شود برای نشان‌دادن این‌که یک مفهوم چگونه در بستر یک پارادایم خاص معنا پیدا می‌کند و چرا نمی‌توان آن را به‌سادگی به بسترهای دیگر، مانند متون دینی، تعمیم داد.

با این حال، کاربرد نام نیوتون در این گفتارها یکدست نیست و یک تنش مفهومی جالب را آشکار می‌کند. در نقطهٔ مقابل کاربرد انتقادی فوق، در گفتار «تأملی در فلسفهٔ فیزیک»، نام نیوتون در بافتی کاملاً ایجابی و به‌عنوان معیاری برای «فهم‌پذیری» در علم ظاهر می‌شود. سخنران، قانون دوم نیوتون را به‌عنوان نمونهٔ اعلای یک مفهوم قابل فهم به کار می‌برد: «مثلاً جرم و شتاب و نیرو را در قانون دوم نیوتون می فهیم» (تاملی در فلسفه فیزیک، جلسهٔ ۳۴۱ — —) [۳۵]. در اینجا، «نیوتون» دیگر یک جهان‌بینی محدودکننده نیست، بلکه نماد دوره‌ای طلایی است که در آن، مفاهیم فیزیکی با شهود انسانی پیوند داشتند. این دوگانگی، تنشی حل‌نشده را در دل گفتارها نشان می‌دهد: نیوتون هم نماد یک محدودیت فکری (دترمینیسم بسته) است و هم نماد یک کمال ازدست‌رفته (فهم‌پذیری شهودی). مفسر این تنش را حل نمی‌کند، بلکه با برجسته‌سازی آن، پیچیدگی میراث نیوتون را نشان می‌دهد.