ناخودآگاه جمعی

ناخودآگاه جمعیدربارهٔ این مفهوم

ناخودآگاهِ جمعی مفهومی است که کارل گوستاو یونگ در روان‌شناسیِ تحلیلی پیش کشید. برخلافِ ناخودآگاهِ شخصی—که خاطراتِ سرکوب‌شده و تجاربِ فردی را در بر می‌گیرد—ناخودآگاهِ جمعی لایه‌ای عمیق‌تر دانسته می‌شود که میراثِ روانیِ مشترکِ نوعِ انسان را حمل می‌کند. یونگ این لایه را نه اکتسابیِ فردی، بلکه ساختاری و به یک معنا «موروثی» در سطحِ آمادگیِ روانی توصیف می‌کند.

محتوایِ اصلیِ ناخودآگاهِ جمعی کهن‌الگوها (آرکی‌تایپ‌ها) هستند: الگوهایِ تصویری و گرایشی مانندِ سایه، آنیما/آنیموس، پرسونا، و خویشتن (Self) که در رؤیا، اسطوره، دین، و هنر ظاهر می‌شوند. یونگ از مقایسهٔ نمادهای فرهنگ‌های دور از هم و از کارِ بالینی با رؤیاها به این فرض رسید. او تأکید می‌کرد که کهن‌الگو صورتِ تهیِ گرایش است، نه تصویرِ ثابت؛ محتوا در هر فرهنگ و فرد پر می‌شود.

این مفهوم از آغاز محلِ مناقشه بوده است. منتقدان، ادعایِ موروثی‌بودن را فاقدِ مبنایِ زیست‌شناختیِ کافی دانسته‌اند و برخی شباهت‌های نمادین را به انتشارِ فرهنگی یا محدودیت‌های مشترکِ شناخت نسبت می‌دهند. در انسان‌شناسی و مطالعاتِ دین، گاه از آن به‌عنوانِ ابزارِ مقایسهٔ اسطوره استفاده شده و گاه به‌عنوانِ فروکاهشِ تاریخ به روان رد شده است. با این حال، در نقدِ ادبی، سینما، و روان‌درمانیِ تحلیلی همچنان چارچوبی پرکاربرد برای خوانشِ نماد و روایت است.

وجوه و خوانش‌ها

• لایه جمعیسطح روانی مشترک فراتر از خاطره شخصی که یونگ برای توضیح شباهت‌های نمادین میان فرهنگ‌های دور از هم فرض کرد؛ متمایز از ناخودآگاه سرکوب‌محور فردی.
• کهن‌الگوالگوهای گرایشی–تصویری مانند سایه، آنیما، پرسونا، و خویشتن که در رؤیا، اسطوره، و آیین فعال می‌شوند و محتوایشان در هر فرهنگ پر می‌شود.
• تمایز از فرویددر برابر تمرکز فروید بر سرکوب جنسی و ناخودآگاه شخصی، یونگ بُعد جمعی، نمادین، و گاه معنوی روان را در کانون نظریه خود قرار داد.
• رؤیا و اسطورهدو قلمرو اصلی مشاهده که یونگ برای ردیابی صور کهن‌الگویی به آن‌ها رجوع می‌کرد؛ مقایسه بین‌فرهنگی و کار بالینی پشتوانه این روش بودند.
• نقد علمیپرسش درباره وراثت روانی و امکان تبیین جایگزین از راه فرهنگ، زبان، یا محدودیت‌های مشترک شناخت انسانی؛ محل اختلاف روان‌شناسی تجربی و سنت تحلیلی.
• کاربرد تفسیریاستفاده در نقد هنر، دین‌پژوهی، و روان‌درمانی برای خوانش نماد، روایت، و فرایند تفرد؛ حتی آنجا که مبنای زیستی مفهوم پذیرفته نشود.