ارسطو

ارسطو۳۸۴–۳۲۲ پ.م.

ارسطو فیلسوف و دانشمندِ یونانِ باستان، شاگردِ افلاطون و آموزگارِ اسکندر مقدونی بود و آثار او بر سنت‌های فلسفی غربی و اسلامی تأثیر گسترده‌ای گذاشت. در استاگیرا زاده شد، نزدیکِ بیست سال در آکادمیِ افلاطون زیست و پس از دوره‌ای در آسیای صغیر و مقدونیه، در آتن مدرسه‌ای به نامِ لوکئون بنیاد نهاد. نوشته‌هایِ باقی‌مانده‌اش—غالباً یادداشت‌هایِ درسی—دامنه‌ای از منطق و متافیزیک تا اخلاق، سیاست، شعر، زیست‌شناسی و طبیعیات را در بر می‌گیرد و از نظرِ دامنه کمتر نظیری در یونانِ کلاسیک دارد.

منطقِ قیاسیِ او سده‌ها ابزارِ برهانِ رسمی ماند. در متافیزیک، جوهر، صورت و ماده، قوه و فعل، و علت‌هایِ چهارگانه را محور کرد؛ در اخلاقِ نیکوماخوس سعادت را فعالیتِ فضیلت‌مندِ نفس در زندگیِ کامل دانست؛ و در سیاست، انسان را «حیوانِ سیاسی» خواند. ترجمه و شرحِ آثارش در جهانِ اسلام—از کندی و فارابی تا ابن‌سینا و ابن‌رشد—و سپس در اروپایِ لاتینی، مسیرِ فلسفهٔ مدرسی را شکل داد. حتی آنجا که علمِ جدید از طبیعیاتِ ارسطویی گسست، واژگان و مسائلِ او همچنان افقِ بسیاری از بحث‌هایِ فلسفی باقی ماند.

آثار و نظریه‌های مهم

• ارغنون (منطق) سدهٔ ۴ پ.م.مجموعهٔ رسائلِ منطقی، از جمله مقولات، تحلیل‌هایِ اول و دوم و جدل.
• متافیزیک سدهٔ ۴ پ.م.پژوهش در وجود بما هو وجود، جوهر، علت‌هایِ چهارگانه و محرکِ نخستین.
• اخلاق نیکوماخوس سدهٔ ۴ پ.م.نظریهٔ فضیلت، اعتدال و سعادت به‌مثابهٔ غایتِ عملِ انسانی.
• سیاست سدهٔ ۴ پ.م.تحلیلِ شهر–دولت، انواعِ حکومت و نسبتِ خانه، شهروندی و قانون.
• شعرشناسی (بوطیقا) سدهٔ ۴ پ.م.نظریهٔ تراژدی، محاکات و کاتارسیس در هنرِ نمایشی.
• دربارهٔ نفس سدهٔ ۴ پ.م.روان‌شناسیِ فلسفی: نفس به‌مثابهٔ صورتِ بدنِ طبیعیِ دارایِ حیات.