آنیما

آنیمادربارهٔ این مفهوم

آنیما در روان‌شناسیِ تحلیلیِ کارل گوستاو یونگ به تصویرِ ناخودآگاهِ زنانه در روانِ مرد اطلاق می‌شود؛ جفتِ مفهومیِ آن آنیموس، سویهٔ مردانه در روانِ زن است. یونگ این دو را نه صرفاً نقش‌های اجتماعی، بلکه الگوهای کهن‌الگویی می‌دانست که از لایهٔ ناخودآگاهِ جمعی سرچشمه می‌گیرند و در رؤیا، فرافکنیِ عاشقانه، هنر و اسطوره ظاهر می‌شوند. آنیما میانجیِ میانِ منِ خودآگاه و لایه‌های عمیق‌ترِ روان دانسته می‌شود و کیفیتِ رابطه با آن بر تعادلِ عاطفی و ظرفیتِ تخیل اثر می‌گذارد.

در توصیفِ کلاسیکِ یونگی، آنیما مراحلی از رشد یا صورت‌های متوالی دارد: از تصویرِ غریزی و زیستی تا صورت‌های روحانی و حکمت‌آمیز. فرافکنیِ آنیما بر زنانِ واقعی می‌تواند شیفتگیِ شدید یا آرمانی‌سازی بیافریند؛ کارِ تحلیلی اغلب متوجهِ بازپس‌گیریِ این فرافکنی و یکپارچه‌سازیِ سویهٔ زنانه در خودآگاه است. در متونِ متأخرترِ سنتِ تحلیلی، تمایزِ سختِ جنسیتیِ آنیما/آنیموس بازنگری شده و برخی نویسندگان آن را بیشتر بر محورِ قطب‌های روانی تا هویتِ زیستی بازخوانی کرده‌اند.

مفهوم از بیرونِ سنتِ یونگی محلِ نقد است: زیست‌شناسیِ تکاملی و روان‌شناسیِ تجربی اغلب مبنایِ «موروثیِ جمعی» را ناکافی می‌دانند، و مطالعاتِ جنسیت فریمِ دوتاییِ مرد/زن را تاریخ‌مند و فرهنگی می‌خوانند. با این حال، آنیما در نقدِ ادبی، سینما و روان‌درمانیِ نمادمحور همچنان ابزاری برای خوانشِ تصویرِ زنانه، الهام و رابطهٔ سوژه با دیگریِ درونی باقی مانده است. دقتِ اصطلاحی ایجاب می‌کند آنیما با «نقشِ جنسیتیِ آموخته» یا با آنیموس یکی گرفته نشود.

وجوه و خوانش‌ها

• کهن‌الگوی زنانهسویهٔ ناخودآگاهِ زنانه در مدلِ یونگیِ روانِ مرد؛ واسطه‌ای میانِ منِ خودآگاه و لایه‌های جمعی که در رؤیا و رابطه فعال می‌شود.
• آنیموسجفتِ مفهومیِ آنیما: تصویرِ مردانه در روانِ زن. این دو با هم قطب‌بندیِ کلاسیکِ یونگ دربارهٔ دوسویگیِ روانی را می‌سازند.
• فرافکنی عاشقانهگرایش به دیدنِ آنیما در شخصِ واقعی؛ می‌تواند شیفتگی یا آرمانی‌سازی بیافریند و مادهٔ اصلیِ کارِ تحلیلی در رابطهٔ عاطفی شود.
• مراحل و صوردر شرح‌های کلاسیک، آنیما از صورت‌های غریزی تا صورت‌های روحانی پیش می‌رود؛ رشد به معنای یکپارچگی است نه حذفِ سویه.
• نقد جنسیتیبازخوانی‌های متأخر تمایزِ سختِ مرد/زن را شل می‌کنند و مفهوم را گاه بر قطب‌های روانیِ غیربایولوژیک و فرهنگی سوار می‌سازند.
• کاربرد تفسیریدر رؤیا، اسطوره و هنر به‌عنوانِ کلیدِ خوانشِ تصویرِ زنانه، الهام، و رابطهٔ سوژه با دیگریِ درونی به کار می‌رود.