کارل مارکس

در بستر گفتارهای این مجموعه، نام مارکس نه به‌عنوان یک دستگاه نظری بسته، بلکه همچون ابزاری برای سنجش مرزهای تحلیل اجتماعی ظاهر می‌شود. مدرس در میانهٔ بحثی دربارهٔ نیچه، ناگهان مسیر کلام را به سمت یک «نقد مارکسیستی» می‌چرخاند و آن را چنین تعریف می‌کند: «نمی‌داند مارکسیستی یعنی در گرداندن ویژگی‌ها، مثلاً چیزی که داریم تحلیل می‌کنیم به مسئله جایگاه و خواستگاه اجتماعی افراد» (روانکاوی و فرهنگ، جلسهٔ ۹۵ — جمع‌بندی و تعلیق بحث) [۱]. این تعریف، مارکسیسم را نه یک ایدئولوژی، که یک روش تغییر سطح تحلیل معرفی می‌کند؛ روشی که پرسش را از درون اثر هنری یا اندیشهٔ فردی بیرون می‌کشد و به بستر طبقاتی و اجتماعی آن پیوند می‌زند. در این معنا، مارکس در این گفتارها بیش از آنکه یک پیامبر انقلاب باشد، یک نقشهٔ راه برای جابه‌جایی میان لایه‌های توضیح است.

همین نگاهِ روش‌شناختی بلافاصله در یک نمونهٔ مشخص به کار گرفته می‌شود. مدرس برای توضیح گذار از کلاسیسیسم به رمانتیسیسم، از همان منطق گرداندن ویژگی‌ها به خاستگاه اجتماعی بهره می‌برد: «این هنر جایگاه، مثلاً طبقاتیش برجوازی است، در حالی که کلاسیسیسم جایگاه طبقاتیش اشرافی است» [۲]. در اینجا تحلیل مارکسیستی نه به‌دنبال اثبات حقانیت یک طبقه، که در پی توضیح چراییِ جانشینی یک فرم ادبی به جای فرم دیگر است. این کاربرد نشان می‌دهد که قدرت توضیحی این روش در گرو وفاداری به همان قاعدهٔ اولیه است: هر پدیدهٔ فرهنگی را باید در نسبت با جایگاه اجتماعی عاملان آن فهمید، وگرنه تحلیل به شعار فرو می‌کاهد.

با این حال، مدرس بلافاصله پس از این نمایشِ توانایی، دست به یک تعلیق احتیاط‌آمیز می‌زند و دامنهٔ کارایی نقد مارکسیستی را محدود می‌کند. او اذعان می‌کند که این شیوه در مقیاس‌های کلان خوب جواب می‌دهد، اما هرچه مقیاس کوچک‌تر می‌شود، از قدرت آن کاسته می‌شود: «نظر من، مشکلی که وجود دارد این است که، مثلاً ببینید من وقتی که می‌خواهم در مورد تحولات کلی سیاسی اجتماعی در پنجاه سال اخیر در دنیا بحث بکنم، نقدهای مارکسیستی خوب جواب می‌دهند» (روانکاوی و فرهنگ، جلسهٔ ۹۵ — جمع‌بندی و تعلیق بحث) [۳]. تعبیر «هیجان‌انگیز» در این بافت، بار منفی دارد و به تحمیل یک چارچوب کلی بر جزئیاتی اشاره می‌کند که در برابر آن مقاومت می‌کنند. این تعلیق، هستهٔ اصلی جنبهٔ حاضر را شکل می‌دهد: مارکسیسم به‌عنوان یک دورنمای کلان معتبر است، اما به‌محض ورود به حریم اثر هنری منفرد، از یک روش به یک پیش‌داوری بدل می‌شود.

این احتیاطِ روشی، در بخش دیگری از گفتارها، با نقد بنیادین‌تری بر پیش‌بینی‌های خود مارکس پیوند می‌خورد. مدرس به بحران نظری مارکسیسم اشاره می‌کند که ریشه در عدم تحقق پیش‌بینی‌های بنیان‌گذار آن دارد. تصور مارکس این بود که با تغییر شیوهٔ تولید و مالکیت، همه چیز دگرگون می‌شود و حتی «ویژگی‌های منفی بشر نیز مهار می‌شود» (درسگفتارهای روانکاوی و فرهنگ، جلسهٔ ۱۲ — بحران نظری مارکسیسم و چاره‌جویی‌ها از آن) [۸]. این باور به یک انسانِ اساساً اقتصادی و عقلانی گره خورده بود که به‌محض تأمین معیشت، معقول می‌شود. اما تاریخِ پس از مارکس، این انسانِ مفروض را از اساس به چالش کشید. او تصریح می‌کند که «تصور مارکس از مردم اشتباه است و کاملاً ممکن است مردم تحت تأثیر رسانه و هژمونی قدرت دست به اعمال متعارض بزنند» [۹]. این نقد، همان تعلیق قبلی را از سطح روش به سطح انسان‌شناسی ارتقا می‌دهد: اگر موضوع تحلیل (انسان) آن موجود عقلانیِ منفعت‌جویی نباشد که مارکس فرض می‌کرد، آنگاه ابزار تحلیل نیز نیازمند بازنگری است.

مارکس در نقد ایدئولوژی سرمایه‌داری، اقتصاد را پشت پرده فرهنگ و ارزش‌های رسمی می‌بیند. سخنران نشان می‌دهد کاپیتالیسم فقط بازار نیست؛ نظامی است که روایت، اخلاق و حتی تصور انسان از آزادی را شکل می‌دهد.

در این تحلیل، مارکس به فهم پنهان‌کاری ایدئولوژیک کمک می‌کند. آنچه طبیعی، آزاد یا پیشرفته معرفی می‌شود، ممکن است بیان منافع طبقاتی و سلطه سرمایه باشد. گفتار از مارکس برای گشودن همین لایه پنهان بهره می‌گیرد [۱۲] [۱۴] [۱۹] [۱۶] [۱۷]

مارکس در بحث شبهه و پیدایش آن از راه نقد ایدئولوژی قابل فهم است. سخنران می‌گوید شبهه فقط پرسش علمی بی‌طرف نیست؛ گاهی از جایگاه اجتماعی، منافع پنهان و زبان مسلط ساخته می‌شود.

مارکس نشان می‌دهد اندیشه‌ها در خلأ تولید نمی‌شوند. طبقه، اقتصاد و قدرت بر صورت‌بندی پرسش‌ها اثر دارند. در نتیجه، نقد شبهه نیازمند دیدن زمینه‌ای است که آن پرسش در آن جذاب و معتبر شده است [۲۱] [۲۲] [۲۳] [۲۵] [۲۸]

مارکس در این گفتار از راه دشواری بیان نسبت اقتصاد، تاریخ و انسان حاضر می‌شود. سخنران می‌کوشد نشان دهد بعضی ایده‌ها را نمی‌توان با یک جمله ساده توضیح داد، چون پشت آن‌ها دستگاهی کامل از انسان‌شناسی و تاریخ قرار دارد.

مارکس نمونه همین دستگاه است. او جامعه را از راه کار، تولید، طبقه و تضاد می‌خواند. گفتار وقتی به ناتوانی زبان ساده در توضیح چنین موضوعی اشاره می‌کند، نشان می‌دهد فهم مارکس نیازمند دیدن شبکه مفاهیم اوست.

در مجموعهٔ گفتارهای پیش رو، نام مارکس نه به‌عنوان یک دستگاه نظری بسته، که همچون ابزاری برای سنجش مرزهای تحلیل اجتماعی ظاهر می‌شود. مدرس در میانهٔ بحثی دربارهٔ نیچه، ناگهان مسیر کلام را به سمت یک «نقد مارکسیستی» می‌چرخاند و آن را چنین تعریف می‌کند: «نمی‌داند مارکسیستی یعنی در گرداندن ویژگی‌ها، مثلاً چیزی که داریم تحلیل می‌کنیم به مسئله جایگاه و خواستگاه اجتماعی افراد» (روانکاوی و فرهنگ، جلسهٔ ۹۵ — جمع‌بندی و تعلیق بحث) [۱]. این تعریف، مارکسیسم را نه یک ایدئولوژی، که یک روش تغییر سطح تحلیل معرفی می‌کند؛ روشی که پرسش را از درون اثر هنری یا اندیشهٔ فردی بیرون می‌کشد و به بستر طبقاتی و اجتماعی آن پیوند می‌زند. در این معنا، مارکس در این گفتارها بیش از آنکه یک پیامبر انقلاب باشد، یک نقشهٔ راه برای جابه‌جایی میان لایه‌های توضیح است.

همین نگاهِ روش‌شناختی بلافاصله در یک نمونهٔ مشخص به کار گرفته می‌شود. مدرس برای توضیح گذار از کلاسیسیسم به رمانتیسیسم، از همان منطق گرداندن ویژگی‌ها به خاستگاه اجتماعی بهره می‌برد: «این هنر جایگاه، مثلاً طبقاتیش برجوازی است، در حالی که کلاسیسیسم جایگاه طبقاتیش اشرافی است» [۲]. در اینجا تحلیل مارکسیستی نه به‌دنبال اثبات حقانیت یک طبقه، که در پی توضیح چراییِ جانشینی یک فرم ادبی به جای فرم دیگر است. این کاربرد نشان می‌دهد که قدرت توضیحی این روش در گرو وفاداری به همان قاعدهٔ اولیه است: هر پدیدهٔ فرهنگی را باید در نسبت با جایگاه اجتماعی عاملان آن فهمید، وگرنه تحلیل به شعار فرو می‌کاهد.

با این حال، مدرس بلافاصله پس از این نمایشِ توانایی، دست به یک تعلیق احتیاط‌آمیز می‌زند و دامنهٔ کارایی نقد مارکسیستی را محدود می‌کند. او اذعان می‌کند که این شیوه در مقیاس‌های کلان خوب جواب می‌دهد، اما هرچه مقیاس کوچک‌تر می‌شود، از قدرت آن کاسته می‌شود: «نظر من، مشکلی که وجود دارد این است که، مثلاً ببینید من وقتی که می‌خواهم در مورد تحولات کلی سیاسی اجتماعی در پنجاه سال اخیر در دنیا بحث بکنم، نقدهای مارکسیستی خوب جواب می‌دهند» (روانکاوی و فرهنگ، جلسهٔ ۹۵ — جمع‌بندی و تعلیق بحث) [۳]. تعبیر «هیجان‌انگیز» در این بافت، بار منفی دارد و به تحمیل یک چارچوب کلی بر جزئیاتی اشاره می‌کند که در برابر آن مقاومت می‌کنند. این تعلیق، هستهٔ اصلی یک تنش را شکل می‌دهد: مارکسیسم به‌عنوان یک دورنمای کلان معتبر است، اما به‌محض ورود به حریم اثر هنری منفرد، از یک روش به یک پیش‌داوری بدل می‌شود.

این احتیاطِ روشی، در بخش دیگری از گفتارها، با نقد بنیادین‌تری بر پیش‌بینی‌های خود مارکس پیوند می‌خورد. مدرس به بحران نظری مارکسیسم اشاره می‌کند که ریشه در عدم تحقق پیش‌بینی‌های بنیان‌گذار آن دارد. تصور مارکس این بود که با تغییر شیوهٔ تولید و مالکیت، همه چیز دگرگون می‌شود و حتی «ویژگی‌های منفی بشر نیز مهار می‌شود» (درسگفتارهای روانکاوی و فرهنگ، جلسهٔ ۱۲ — بحران نظری مارکسیسم و چاره‌جویی‌ها از آن) [۸]. این باور به یک انسانِ اساساً اقتصادی و عقلانی گره خورده بود که به‌محض تأمین معیشت، معقول می‌شود. اما تاریخِ پس از مارکس، این انسانِ مفروض را از اساس به چالش کشید. او تصریح می‌کند که «تصور مارکس از مردم اشتباه است و کاملاً ممکن است مردم تحت تأثیر رسانه و هژمونی قدرت دست به اعمال متعارض بزنند» [۹]. این نقد، همان تعلیق قبلی را از سطح روش به سطح انسان‌شناسی ارتقا می‌دهد: اگر موضوع تحلیل (انسان) آن موجود عقلانیِ منفعت‌جویی نباشد که مارکس فرض می‌کرد، آنگاه ابزار تحلیل نیز نیازمند بازنگری است.

در لایه‌ای دیگر از تحلیل، نقد مارکس از سرمایه‌داری صرفاً به سازوکار اقتصادی محدود نمی‌ماند، بلکه به لایه‌ای عمیق‌تر نفوذ می‌کند که می‌توان آن را «روح نظام» نامید. این روح، منطقی فراتر از مبادلهٔ کالا دارد و تعیین می‌کند که چه چیزهایی با ذات سیستم هماهنگ‌اند و چه چیزهایی در برابر آن مقاومت می‌کنند. مدرس برای روشن‌کردن این ایده، از مثالی در حوزهٔ پزشکی بهره می‌برد و توضیح می‌دهد که چرا یک روش درمانی مبتنی بر تقویت سیستم ایمنی بدن، جایی در این ساختار ندارد: «این‌ها در نظام کافیزالیستی هماهنگ نیستند با روح نظام کافیزالیستی» (سرمایه‌سالاری، جلسه ۱ — نقد مارکس / نقد: ایدئولوژی کاپیتالیسم در ورای نظام اقتصادی) [۱۲]. این هماهنگی یا ناهماهنگی، معیاری می‌شود برای سنجش اینکه کدام نیازها در این سیستم قابلیت عرضه و تبدیل‌شدن به کالا را دارند. در این نگاه، سلامت به‌خودی‌خود یک ارزش نیست، مگر آنکه بتوان آن را در قالب یک داروی مشخص به بازار عرضه کرد و از مسیر مصرف مداوم، به گردش سود دامن زد.

این منطق، مستقیماً به نحوهٔ تعامل نظام سرمایه‌داری با نیازهای انسانی گره می‌خورد. سخنران میان نیازهای پایه‌ای و نیازهای برساخته تمایزی قائل می‌شود و استدلال می‌کند که سیستم، نیازهای فیزیولوژیک را تا سرحد امکان اشباع می‌کند، اما این پایان کار نیست. مشکل اصلی از جایی آغاز می‌شود که سیستم برای تداوم گردش سرمایه، ناگزیر به خلق نیازهای تازه است. او این پویایی را چنین شرح می‌دهد: «هدف این است که یک جایی چیزی باشد که بتوان تولید کرد تا خواسته شود. خب، من تولید کردم؛ اگر اولین نفر باشید که این را تولید می‌کند، بیشترین سود را می‌برید» (سرمایه‌سالاری، جلسه ۱ — نقد مارکس / نقد: ایدئولوژی کاپیتالیسم در ورای نظام اقتصادی) [۱۴]. در این نقطه، تولید از پاسخ‌گویی به نیازهای اصیل فاصله می‌گیرد و به موتور محرکی برای ساختن میل‌های تازه بدل می‌شود. این همان جایی است که ایدئولوژی کاپیتالیسم از سطح یک نظام اقتصادی فراتر می‌رود و به یک شیوهٔ سازمان‌دهی میل و مصرف تبدیل می‌شود.