مدرنیسم

مدرنیسمدربارهٔ این مکتب

مدرنیسم اصطلاحی چندلایه است که بسته به حوزه، به جریان‌های هنریِ اواخرِ سدهٔ نوزدهم و اوایلِ سدهٔ بیستم، به پروژهٔ فلسفی–اجتماعیِ مدرنیته، یا به گرایش‌های اصلاحی در الهیات اشاره می‌کند. وجهِ مشترکِ این کاربردها، گسست از سنتِ تثبیت‌شده و جستجویِ فرم، معرفت، یا نظمِ اجتماعیِ تازه است؛ اما محتوا و پیامدِ این گسست در هر حوزه متفاوت است.

در هنر و ادبیات، مدرنیسم با تجربهٔ فرم‌های شکسته، جریانِ سیالِ ذهن، انتزاع، و نقدِ رئالیسمِ کلاسیک شناخته می‌شود: از پیکاسو و جویس تا وولف و کافکا. در اندیشهٔ اجتماعی، مدرنیته با عقلانیتِ ابزاری، بوروکراسی، سرمایه‌داریِ صنعتی، و فردگراییِ حقوقی پیوند دارد؛ وبر، دورکیم، و مارکس هریک وجهی از این تحول را توصیف کرده‌اند. تمایزِ میانِ «مدرنیته» به‌عنوانِ شرایطِ تاریخی و «مدرنیسم» به‌عنوانِ پاسخِ زیبایی‌شناختی یا ایدئولوژیک به آن شرایط، در تحلیلِ دقیق مهم است.

در الهیاتِ مسیحیِ اوایلِ سدهٔ بیستم، مدرنیسم به تلاش برای سازگاریِ ایمان با نقدِ تاریخیِ کتابِ مقدس و علمِ جدید اطلاق شد و با مقاومتِ رسمی روبه‌رو گردید. در جهانِ اسلام نیز اصطلاحِ تجدد/مدرنیسم برای جریان‌های اصلاحی به‌کار رفته که با حفظِ مرجعیتِ دین، نهادها و تفسیر را بازخوانی می‌کنند. پسامدرنیسم بعدها ادعاهای وحدت‌بخشِ پروژهٔ مدرن را به چالش کشید؛ با این حال، بسیاری از نهادها و مفاهیمِ معاصر همچنان در افقِ مدرنیته تعریف می‌شوند.

تزهای اصلی

• هنر و ادبیاتجریان‌های فرمی نو در نقاشی، رمان، شعر، و معماری که از بازنمایی کلاسیک فاصله گرفتند و تجربه شکسته، سرعت، و آگاهی درونی را در قالب‌های تازه بازآرایی کردند.
• مدرنیته اجتماعیشرایط تاریخی صنعتی‌شدن، دولت ملی، علم تجربی، و فرد حقوقی؛ بستر بسیاری از نظریه‌های جامعه‌شناختی درباره نظم، بیگانگی، و تمایزیابی نهادی در سده‌های اخیر.
• عقلانیت ابزاریتأکید بر محاسبه، کارایی، و سازمان‌دهی بوروکراتیک در اداره جامعه؛ موضوع هم ستایش پیشرفت فناورانه و هم نقد بیگانگی و سلطه در سنت انتقادی.
• تجدد دینیکوشش‌های اصلاحی برای بازخوانی متون و نهادهای دینی در پرتو علم، حقوق، و دولت مدرن؛ طیف وسیعی از سازگاری محتاط تا بازتفسیر ریشه‌ای را در بر می‌گیرد.
• نقد پسامدرنمقاومت در برابر روایت‌های کلان پیشرفت، عقل جهان‌شمول، و حقیقت واحد؛ بازبینی ادعاهای پروژه مدرن درباره رهایی و شفافیت معنا در فلسفه و فرهنگ.
• معماری مدرناصول کارکردگرایی، مصالح صنعتی، و فرم ساده در ساختمان و شهر؛ نماد بصری مدرنیسم در فضای شهری سده بیستم که بعدها با نقد و التقاط روبه‌رو شد.