غریزه

غریزهدربارهٔ این مفهوم

غریزه به گرایش‌ها یا الگوهایِ رفتاری–انگیزشی‌ای گفته می‌شود که نسبتاً ناآموخته، گونه‌ویژه و در خدمتِ بقا، تولیدمثل یا سامان‌هایِ پایهٔ زیستی دانسته می‌شوند. در زیست‌شناسیِ کلاسیک و رفتارشناسی، غریزه با الگوهایِ عملِ ثابت، محرک‌هایِ نشانه‌ای و بلوغِ عصبی پیوند خورده است؛ در انسان، کاربردِ واژه مناقشه‌برانگیزتر است زیرا یادگیری، فرهنگ و نمادسازی رفتار را به‌شدت شکل می‌دهند. با این حال، مفهوم همچنان برایِ نامیدنِ نیروهایِ پیشازبانیِ میل، ترس، دلبستگی و پرخاش به کار می‌رود.

در روانکاویِ فرویدی، غریزه (Trieb؛ گاه drive در برگردانِ انگلیسی) نیرویی روانی–زیستی است که از منبعِ بدنی برمی‌خیزد، هدف دارد و به ابژه متصل می‌شود. دوگانه‌هایی چون سائق‌هایِ جنسی و صیانتِ نفس، و بعدها اروس و سائقِ مرگ، چارچوب‌هایِ متفاوتی برایِ تعارضِ درونی فراهم کردند. یونگ نیز از غریزه سخن گفت اما آن را در شبکه‌ای با تصویرِ کهن‌الگویی و معنا قرار داد: غریزه قطبِ زیستی است و کهن‌الگو قطبِ تصویری–روانیِ همان پویش. در روان‌شناسیِ انگیزشِ بعدی، واژگانی چون نیاز، سائق و تقویت اغلب جایِ «غریزهٔ انسان» را گرفته‌اند.

مرزِ میانِ غریزه، عادت، هیجان و هنجارِ فرهنگی همواره لغزنده بوده است. تقلیلِ تمامِ فرهنگ به غریزه—چنان‌که در برخی خوانش‌هایِ زیست‌شناختیِ افراطی دیده می‌شود—و انکارِ کاملِ پایهٔ بدنیِ میل، هر دو موردِ نقدند. در اخلاق و حقوق، ارجاع به غریزه گاه برایِ تبیین است و گاه برایِ توجیه؛ جدا نگاه‌داشتنِ توصیفِ علمی از هنجارسازی اهمیتِ روش‌شناختی دارد. مفهوم در گفتارِ عمومی متراکم و گاه مبهم است؛ در متنِ تخصصی باید سنتِ موردِ نظر—زیست‌شناسی، فروید، یونگ یا علومِ شناختی—روشن بماند.

وجوه و خوانش‌ها

• الگوی زیستیرفتارهایِ نسبتاً ناآموخته و گونه‌ویژه در خدمتِ بقا و تولیدمثل؛ در انسان با یادگیری، زبان و فرهنگ در هم می‌آمیزد و تعریفِ صرفِ غریزی را دشوار می‌کند.
• سائق فرویدیTrieb به‌مثابهٔ نیرویی میانِ بدن و روان با منبع، هدف و ابژه؛ محورِ تعارض، علامت و نظریهٔ میل در روانکاویِ کلاسیک و شاخه‌هایِ پس از آن.
• اروس و مرگصورت‌بندی‌هایِ متأخرِ فروید دربارهٔ سائق‌هایِ زندگی و ویرانگری؛ چهارچوبی نظری که بیرون از حلقهٔ روانکاوی همچنان محلِ اختلافِ شدیدِ علمی و فلسفی است.
• غریزه و کهن‌الگودر یونگ، قطبِ زیستی و قطبِ تصویری–معناییِ یک پویش؛ غریزه بدونِ صورتِ روانی خام می‌ماند و تصویرِ کهن‌الگویی بدونِ نیرو تهی و بی‌اثر است.
• انگیزش معاصرجایگزینیِ تدریجیِ واژه با نیاز، سائقِ فیزیولوژیک، پاداش و یادگیری در روان‌شناسیِ تجربی؛ کاهشِ اتکا به فهرست‌هایِ ثابتِ «غرایزِ انسان».
• وصف و هنجارخطرِ تبدیلِ تبیینِ غریزی به توجیهِ اخلاقی یا سیاسی در گفتارِ عمومی؛ تمایزِ سطحِ توصیفی از تجویزی در بحث‌هایِ علمی، حقوقی و فرهنگی ضروری است.