«فلسفه دین» در ۲۲ جلسه از ۹ موضوعِ درس مطرح شده است؛ بیشترین بحث در «فلسفه متن مقدس» (۱۱ جلسه) است؛ و پرحجمترین محورها «فاصله از متون دینی»، «مسئله شر و اختفا»، «مداخل و پروژهها» هستند. مفصلترین گفتار در فلسفه متن مقدس، جلسه ۲ است (۲۹۶دقیقه).
۲۲جلسه
۷محور
۹موضوع درس
۷۳۵دقیقه
۱۵۷ارجاع در مجموعه
گروهبندی
سنجه
نوع نمودار
فلسفه دیندربارهٔ این حوزه
فلسفهٔ دین شاخهای از فلسفه است که مفاهیم، ادعاها، و تجربههای دینی را با ابزارِ تحلیلِ مفهومی، استدلال، و نقدِ معرفتشناختی بررسی میکند. موضوعاتی چون وجود و صفاتِ خدا، مسئلهٔ شر، معجزه، ایمان و عقل، زبانِ دینی، و جاودانگی در کانونِ این رشتهاند. برخلافِ الهیاتِ نظاممند که معمولاً از درونِ یک سنتِ ایمانی پیش میرود، فلسفهٔ دین میتواند از موضعِ بیطرف، همدل، یا نقادانه کار کند—هرچند در عمل مرزها همیشه شفاف نیستند.
در سنتِ غربی، ریشهها به افلاطون، ارسطو، و فیلسوفانِ قرونِ وسطی (آگوستین، آکویناس، ابنسینا، ابنرشد در گفتگویِ اسلامی–مسیحی) بازمیگردند. در دورانِ مدرن، هیوم، کانت، و هگل چارچوبهای تازهای برای امکانِ معرفتِ دینی نهادند. سدهٔ بیستم شاهدِ چرخشِ زبانی، پدیدارشناسیِ دین، و احیایِ الهیاتِ فلسفیِ تحلیلی بوده است. در جهانِ اسلام، کلام و حکمتِ الهی مسائلِ همپوشان را با واژگان و مفروضاتِ متفاوت پی گرفتهاند.
روشها متنوعاند: برهانهای جهانشناختی و غایتشناختی، تحلیلِ تجربهٔ دینی، هرمنوتیکِ متونِ مقدس، و بررسیِ کارکردِ اجتماعیِ دین. مناقشهٔ پایدار آن است که آیا گزارههای دینی ابطالپذیر و معرفتبخشاند یا بیشتر بیانی، وجودی، یا هنجاری. فلسفهٔ دینِ تطبیقی نیز با مقایسهٔ سنتها—توحیدی، غیردوگانهانگار، بودایی—از انحصارِ چارچوبِ صرفاً ابراهیمی فاصله میگیرد. این رشته نه جایگزینِ ایمان است و نه لزوماً دشمنِ آن.
شاخهها و مسائل
وجود خدابرهانها و نقدهای مربوط به اثبات یا انکار وجود واجب الوجود؛ از جهانشناختی و غایتشناختی تا وجودی و استدلال از تجربه دینی در سنتهای گوناگون.
مسئله شرچالش سازگاری خدای عالم، قادر، و خیر با وجود رنج طبیعی و شر اخلاقی؛ محور پایدار بحث که پاسخهای عدل الهی و آزادی اراده را برانگیخته است.
ایمان و عقلنسبت باور دینی با استدلال و شواهد؛ طیفی از ایمانگرایی و تقدم وحی تا الهیات طبیعی و عقلگرایی سخت که وحی را تابع عقل میکند.
زبان دینیمعنای اوصاف الهی و گزارههای قدسی؛ مباحث تشبیه، تنزیه، مجاز، و تحلیل کاربردی زبان در فلسفه تحلیلی و هرمنوتیک معاصر.
تجربه دینیجایگاه تجربه شخصی یا جمعی بهعنوان شاهد معرفتی یا پدیدار توصیفی؛ موضوع معرفتشناسی، پدیدارشناسی دین، و روانشناسی تجربه قدسی در پژوهش معاصر.
تطبیق سنتهاگسترش افق از چارچوب صرفاً ابراهیمی به پرسشهای مشترک میان ادیان و فلسفههای آسیایی؛ روشی برای پرهیز از تعمیمهای تکسنتی.