«مسئلهٔ شر» در ۲۳ جلسه از ۱۱ موضوعِ درس مطرح شده است؛ بیشترین بحث در «دفاع عقلانی از دین» (۳ جلسه) است؛ و پرحجمترین محورها «ایوب و رنج بیگناه»، «مقایسه با الهیات مسیحی»، «پاسخ قرآنی در داستان آفرینش» هستند. مفصلترین گفتار در دفاع عقلانی از دین، جلسه ۵۸ است (۹۲دقیقه).
۲۳جلسه
۱۱محور
۱۱موضوع درس
۳۹۶دقیقه
۱۵۶ارجاع در مجموعه
گروهبندی
سنجه
نوع نمودار
مسئلهٔ شردربارهٔ این مفهوم
مسئلهٔ شر نامِ خانوادهای از استدلالها و پرسشهاست که میپرسند چگونه وجودِ رنج، نقص و ظلم با باور به خدایی قادر، عالم و خیرِ محض جمع میشود. صورتبندیِ رایج—گاه به اپیکور و گاه به هیوم نسبت داده میشود—تنشی سهگانه میانِ قدرت، علم و خیرِ الهی از یکسو و واقعیتِ شر از سویِ دیگر برقرار میکند. فیلسوفان میانِ مسئلهٔ منطقی (ادعاىِ ناسازگاریِ صوریِ صفاتِ خدا با وجودِ هر شر) و مسئلهٔ قرینهای (که فراوانی یا شدتِ رنج، خداباوری را نامحتمل میسازد) تمایز نهادهاند. شرِ اخلاقی از اختیارِ عاملان برمیآید و شرِ طبیعی—بیماری، زلزله، دردِ غیرانسان—چالشِ جداگانهای برایِ تصویرِ جهانِ تحتِ عنایت است.
در کلام و فلسفهٔ اسلامی، پاسخهایی پرورده شده است: عدمیدانستنِ شر بهمعنایِ فقدانِ خیر، نسبیبودنِ شر از افقِ جزء در برابرِ نظامِ کل، ابتلا و امتحان، و پیوندِ بسیاری از شرور با اختیارِ انسان. معتزله و امامیه بر عدلِ الهی و قبحِ ظلمِ عقلی تأکید کردهاند؛ اشاعره چارچوبِ حسن و قبح و نسبتِ افعال به خدا را متفاوت صورتبندی کردهاند. در الهیاتِ مسیحی، تئودیسه—از آگوستین تا لایبنیتس—و در سدهٔ بیستم «دفاعِ اختیار» و بازاندیشی پس از فجایعِ جمعی، خطوطِ اصلیاند. نقدِ الحادی و لاادری اغلب میگوید تبیینها رنجِ انضمامی را جبران نمیکنند یا خودِ فرضِ خیرِ مطلق را تضعیف میکنند.
مسئلهٔ شر صرفاً جدلِ انتزاعی نیست؛ با تجربهٔ سوگ، بیعدالتیِ ساختاری و مرزِ معنا در رنج گره خورده است. برخی سنتها از «تئودیسه» به همراهی با رنجدیده یا الهیاتِ رنج منتقل شدهاند؛ برخی دیگر هر توجیه را خطرِ عادیسازیِ ظلم میدانند. دقتِ فلسفی ایجاب میکند مدعایِ منطقی، مدعایِ احتمالاتی، و پاسخِ وجودی–عملی از هم تفکیک شوند. مفهوم در فلسفهٔ دین، کلام و اخلاق نقطهٔ تقاطعِ مابعدالطبیعه و تجربهٔ انسانی باقی مانده است.
وجوه و خوانشها
ناسازگاری منطقیادعا که وجودِ هر شر با مجموعهٔ صفاتِ قادرِ مطلق، عالمِ مطلق و خیرِ محض ناسازگار است؛ پاسخها اغلب امکانِ دلایلِ اخلاقیِ مجاز برایِ اذنِ برخی شرور را میجویند.
نسخه قرینهایاستدلال بر نامحتملبودنِ خداباوری با نظر به میزان، پراکندگی و بیمعناییِ ظاهریِ بسیاری از رنجها؛ میدانِ اصلیِ فلسفهٔ دینِ تحلیلیِ معاصر.
شر اخلاقی و طبیعیتفکیکِ آسیبِ برآمده از اختیارِ عاملان از رنجهایِ بدونِ عاملِ اخلاقیِ مستقیم؛ هر کدام مسیرِ تبیینی، نقد و پاسخِ الهیاتیِ متفاوتی میطلبد.
تئودیسه اسلامیعدمی یا نسبیدانستنِ شر، ابتلا و امتحان، و نقشِ اختیار در کلامِ اسلامی؛ اختلافِ معتزلی–امامی و اشعری در عدلِ الهی و حسن و قبحِ عقلی.
دفاع اختیارخیرِ آزادیِ اراده بهعنوانِ توجیهی برایِ اذنِ شرورِ اخلاقی در الهیاتِ فلسفیِ جدید؛ محدودیتِ این دفاع در برابرِ شرِ طبیعی همچنان محلِ بحث است.
رنج و معناسطحِ وجودیِ مسئله: سوگ، همراهی با رنجدیده و مقاومت در برابرِ عادیسازیِ ظلم؛ متمایز از صرفِ حلِ انتزاعیِ مسئله در صفحهٔ منطق و احتمال.