مارکسیسم

مارکسیسمدربارهٔ این مکتب

مارکسیسم مجموعهٔ نظریه‌ها و جنبش‌هایی است که از آثارِ کارل مارکس و فریدریش انگلس در سدهٔ نوزدهم سرچشمه می‌گیرد و تاریخ، اقتصاد و سیاست را عمدتاً از رهگذرِ روابطِ تولید، طبقه و تضادِ اجتماعی تبیین می‌کند. هستهٔ کلاسیکِ آن شاملِ نقدِ اقتصادِ سیاسیِ سرمایه‌داری، مفهومِ ارزشِ اضافی، ماتریالیسمِ تاریخی، و تحلیلِ دولت و ایدئولوژی به‌مثابهٔ پدیدارهای وابسته به ساختارِ طبقاتی است. مارکسیسم از آغاز هم نظریهٔ علمی–انتقادی بوده است و هم برنامهٔ سیاسی برای دگرگونیِ جامعه.

پس از مارکس، شاخه‌های متعددی پدید آمد: مارکسیسمِ ارتدکسِ انترناسیونالِ دوم، لنینیسم و سنت‌های انقلابیِ سدهٔ بیستم، مارکسیسمِ غربی با تأکید بر فرهنگ و آگاهی، و مکاتبِ تحلیلی یا ساختاری در دانشگاه. مفاهیمی چون base و روبنا، ازخودبیگانگی، هژمونی، و شیءوارگی در این سنت‌ها وزنِ متفاوت یافته‌اند. تجربهٔ دولت‌های مدعیِ مارکسیسم نیز خود موضوعِ نقدِ درونی و بیرونی بوده و مرزِ میانِ نظریه و پراتیک را پیچیده‌تر کرده است.

امروزه مارکسیسم هم به‌عنوانِ ابزارِ تحلیل در علومِ اجتماعی و مطالعاتِ فرهنگی به کار می‌رود و هم میدانِ اختلاف بر سرِ جبرِ اقتصادی، نقشِ فرهنگ، جنسیت، استعمار و محیط‌زیست. برخی جریان‌ها ماتریالیسمِ تاریخی را بازسازی می‌کنند؛ برخی دیگر عناصرِ مارکسی را با لیبرالیسم، اگزیستانسیالیسم یا پساساختارگرایی ترکیب می‌کنند. بنابراین «مارکسیسم» نامِ یک دکترینِ واحد نیست، بلکه خانواده‌ای از خوانش‌های مرتبط و گاه متعارض است.

تزهای اصلی

• ماتریالیسمِ تاریخیتبیینِ تحولِ جوامع از رهگذرِ نیروهای مولد و روابطِ تولید؛ تاریخ به‌مثابهٔ صحنهٔ تضادهای طبقاتی و شیوه‌های تولید.
• نقدِ سرمایه‌داریتحلیلِ کالا، ارزش، کارِ مزدی و انباشت؛ سرمایه‌داری نظامی پویا با بحران‌ها و گرایش‌های ساختاریِ خاص خود.
• طبقه و آگاهیطبقه نه فقط درآمد، بلکه موقعیت در روابطِ تولید؛ فاصلهٔ میانِ هستیِ طبقاتی و آگاهیِ طبقاتی موضوعِ مداومِ بحث است.
• ایدئولوژیبازنمایی‌هایی که مناسباتِ قدرت را طبیعی یا بدیهی جلوه می‌دهند؛ بسط‌های بعدی در نظریهٔ هژمونی و دستگاه‌های ایدئولوژیک.
• شاخه‌های سدهٔ بیستماز لنینیسم و مائوئیسم تا مکتبِ فرانکفورت و مارکسیسمِ تحلیلی؛ اختلاف بر سرِ حزب، دولت و فرهنگ.
• نقدها و بازنگری‌هاایرادهای لیبرالی، محافظه‌کارانه و پسااستعماری؛ همچنین بازنگری‌های فمینیستی و زیست‌محیطی در درون و بیرونِ سنت.