«عصمت» در ۱۹ جلسه از ۱۱ موضوعِ درس مطرح شده است؛ بیشترین بحث در «تفسیر سوره نور» (۲ جلسه) است؛ و پرحجمترین محورها «عصمت و فقه / حجیت قول معصوم»، «عصمت در مسیحیت»، «تعریف و گستره عصمت انبیا/ائمه» هستند. مفصلترین گفتار در تفسیر سوره نور، جلسه ۱۵ است (۱۸۵دقیقه).
۱۹جلسه
۱۰محور
۱۱موضوع درس
۴۲۸دقیقه
۱۵۶ارجاع در مجموعه
گروهبندی
سنجه
نوع نمودار
عصمتدربارهٔ این آموزه
عصمت در کلامِ اسلامی به مصونیت از گناه—و در برخی تعریفها از خطا و سهو—در حقِ پیامبران، و در پارهای مذاهب در حقِ امامان یا دیگر اولیا، اطلاق میشود. متکلمان عصمت را نه لزوماً سلبِ قدرت، بلکه موهبت، لطف، یا ملکهای میدانند که صاحبش را از ارتکابِ معصیت بازمیدارد، در حالی که اختیار بهمعنایِ کلامی محفوظ میماند. دامنهٔ عصمت: پیش از بعثت یا پس از آن، در امورِ تبلیغی یا در امورِ عادی، در کبائر یا در همهٔ معاصی، از محورهایِ اختلافِ مکتبی است.
در بسیاری از صورتبندیهایِ شیعیِ دوازدهامامی، عصمتِ پیامبر و امامانِ دوازدهگانه از ارکانِ اعتقادی شمرده میشود و با حجیتِ قول و فعلِ امام پیوند دارد. در سنتهایِ اهلِ سنت، عصمتِ انبیا در تبلیغِ وحی عموماً پذیرفته است، اما دربارهٔ گسترهٔ آن در امورِ شخصی و دربارهٔ سهو اختلافِ نظر وجود دارد؛ عصمتِ امامان به همان معنا محلِ قبولِ عمومی نیست. معتزله، اشاعره، و ماتریدیه نیز با مبانیِ عدل، لطف، و حکمتِ الهی صورتبندیهایِ متمایز عرضه کردهاند. در مقابل، نقدهایِ مدرنِ دروندینی و بروندینی گاه عصمت را با تاریخنگاریِ سیره یا با مسئولیتِ اخلاقیِ انسان ناسازگار خواندهاند.
کارکردِ کلامیِ مفهوم روشن است: اگر پیامبر در ابلاغ خطا کند، اعتماد به شریعت آسیب میبیند؛ از اینرو بسیاری از ادله بر حفظِ پیامِ وحی متمرکزند. بسطِ عصمت به حوزهٔ سیاسی–فقهیِ امامت پیامدهایِ جداگانه برایِ مرجعیت و مشروعیت دارد. در عرفان و مناقبنگاری، زبانِ عصمت گاه به اولیا نیز نزدیک میشود، بیآنکه همیشه با حدِ کلامیِ دقیق یکی باشد. گزارشِ بیطرف مستلزمِ تفکیکِ تعریفها و اجتناب از تحمیلِ یک مذهب بر همهٔ سنتِ اسلامی است.
وجوه اصلی
مصونیت از گناههستهٔ معنایی: بازداشتهشدن از معصیت با حفظِ اختیار در بسیاری از تعریفهایِ کلامی؛ تفاوتِ ملکهبودن، لطف، یا سلبِ داعیِ گناه.
عصمت انبیاپذیرشِ گسترده دربارهٔ تبلیغِ وحی؛ اختلاف بر سرِ سهو، امورِ عادی، و بازهٔ زمانیِ پیش و پس از بعثت میانِ مذاهبِ کلامی.
خوانش شیعیدر امامیه، عصمتِ امامان در پیوند با حجتبودن و تفسیرِ دین؛ رکنی که نظامِ امامت را از صرفِ خلافتِ سیاسی متمایز میکند.
خوانش سنیتمرکز بر انبیا و محدودیتهایِ مفروض دربارهٔ گسترهٔ عصمت؛ عدمِ تسریِ همان الگو به امامان به معنایِ کلامیِ شیعیِ دوازدهامامی.
حجیت پیاماستدلالِ کارکردیِ متکلمان: بدونِ مصونیت در ابلاغ، اعتماد به شریعت مخدوش میشود؛ محورِ بسیاری از ادلهٔ کلاسیک در این باب.
حدود و نقدهاپرسش از سهو، تاریخِ سیره، و نسبت با اختیارِ انسان؛ بازخوانیهایِ مدرن که دامنه یا مبنایِ کلامیِ عصمت را به چالش میکشند.