المیزان

المیزاندربارهٔ این اثر

«المیزان فی تفسیر القرآن» اثرِ محمدحسین طباطبایی (۱۲۸۱–۱۳۶۰ خورشیدی) تفسیری کامل بر قرآن به زبانِ عربی است که در سدهٔ چهاردهمِ هجری میانِ تفاسیرِ شیعی جایگاهی کانونی یافته است. روشِ شناخته‌شدهٔ آن «تفسیرِ قرآن به قرآن» است: فهمِ آیه با تکیه بر دیگر آیات، سیاق، و شبکهٔ مضامینِ خودِ متن، پیش از رجوعِ گسترده به روایت — هرچند روایات نیز در مواضعِ متعدد بررسی می‌شوند. اثر در ده‌ها مجلد منتشر شده و به فارسی و زبان‌های دیگر نیز راه یافته است.

المیزان علاوه بر توضیحِ لغوی و ادبی، مباحثِ فلسفی، اجتماعی و کلامی را در ذیلِ آیات می‌گشاید و از این حیث با تفاسیری که صرفاً نقلِ اقوال‌اند فاصله دارد. طباطبایی با پس‌زمینهٔ حکمتِ صدرایی و آشنایی با مباحثِ زمانه، به مسائلی چون توحید، نبوت، جامعه و اخلاق می‌پردازد بی‌آنکه اثر را به رسالهٔ فلسفیِ محض بدل کند. جایگاهِ عقل و نقل، و نسبتِ ظاهر و باطن، از خطوطِ مکررِ روشیِ کتاب است.

دریافتِ المیزان دو سویه بوده است: برای بسیاری مرجعِ درسی و پژوهشی در حوزه‌ها و دانشگاه‌ها؛ برای برخی، نمونهٔ تفسیرِ اجتهادی با پیش‌فرض‌های فلسفیِ مشخص که باید آگاهانه خوانده شود. مقایسه با مجمع‌البیان، تفسیرِ نمونه، یا تفاسیرِ اهلِ سنت نشان می‌دهد المیزان هم در روش و هم در انتخابِ مسائل، امضایِ متمایز دارد. امروزه بخشی از گفت‌وگوی معاصر دربارهٔ هرمنوتیکِ قرآنی در فضایِ فارسی‌زبان از مسیرِ همین اثر می‌گذرد.

درون‌مایه‌ها

• قرآن به قرآناصلِ روشی: مقدم داشتنِ تفسیرِ آیه با آیاتِ دیگر و سیاق؛ کاهشِ وابستگیِ اولیه به اقوالِ پراکنده.
• ساختارِ ذیلِ آیاتترکیبِ شرحِ مفردات، بیانِ پیوستگی، بحث‌های موضوعی و گاه بررسیِ روایاتِ مرتبط.
• ابعادِ عقلیورودِ منظمِ مباحثِ فلسفی و کلامی در خدمتِ فهمِ مضامین؛ نه جایگزینِ کاملِ بیانِ نقلی.
• اجتماع و اخلاقتأملاتِ مکرر دربارهٔ جامعه، عدالت، خانواده و تربیت در پرتوِ آیات؛ لایه‌ای که تفسیر را به مسائلِ زندگیِ جمعی و هنجارهایِ اخلاقی می‌کشاند.
• جایگاهِ شیعییکی از تفاسیرِ مرجعِ امامیه در دورهٔ معاصر؛ با مخاطبانی فراتر از حلقهٔ تخصصیِ صرف.
• ترجمه‌ها و دریافتنسخه‌های فارسی و شروحِ آموزشی دریافتِ اثر را گسترش داده‌اند؛ همزمان خوانشِ انتقادی پیش‌فرض‌های فلسفیِ مؤلف را در کانونِ بحث نگه داشته است.