عبدالعلی بازرگان

در درس‌گفتارها، «عبدالعلی بازرگان» در مسیرهای مشخصی دنبال می‌شود: حروف مقطعه ابتدای سوره، قطعه چهارم: عکس‌العمل در برابر دعوت به توحید، نقد نظریه رویای رسولانه دکتر سروش و بررسی آماری سوره: تکرار واژه بینه.

در مجموعه «تفسیر سوره نمل»، جلسه «حروف مقطعه، زینت اعمال، و ارتباط داستان حضرت موسی و سلیمان»، بخش «حروف مقطعه ابتدای سوره»، موضوع «عبدالعلی بازرگان» در زمینهٔ حروف مقطعه ابتدای سوره، آخرت، آیه، داستان حضرت و زکات قرار می‌گیرد. بخش به «حروف مقطعه ابتدای سوره» می‌پردازد و زیرموضوع‌هایی مانند سوره، داستان حضرت، وحی و سوره بقره را صورت‌بندی می‌کند. روند بحث، نسبت میان آدم، موسی، سوره، داستان حضرت را در همان بدنهٔ گفتار پی می‌گیرد و از مثال‌ها و ارجاعات متن برای روشن کردن محور بخش استفاده می‌کند. حرکت درونی بخش از سوره، اشاره، حروف، ابتدای و آخرت عبور می‌کند و این نشانه‌ها را به حروف مقطعه ابتدای سوره، آخرت، آیه، داستان حضرت و زکات پیوند می‌زند. به این ترتیب، مسیر بحث از عنوان جلسه به مسئلهٔ خاص همین بخش می‌رسد و جایگاه «عبدالعلی بازرگان» را در همان زنجیره روشن می‌کند. نمونه‌های متن از علی، موسی، مصر و نمل و ارجاع‌های قرآنی Q۳۱:۳ می‌آیند؛ آیه‌ای در این تحلیل نقل نشده و فقط جایگاه آن در استدلال حفظ شده است. بنابراین سهم «عبدالعلی بازرگان» در این بخش از دل همین استدلال و نمونه‌ها فهمیده می‌شود، نه از معنایی بیرون از گفتار. [۱]

در مجموعه «فرقان»، جلسه «آشفتگی کفار در رد حقایق، مهجور بودن قرآن در بین مسلمانان و تثبیت ادعای نبوت»، بخش «قطعه چهارم: عکس‌العمل در برابر دعوت به توحید»، موضوع «عبدالعلی بازرگان» در زمینهٔ قطعه چهارم: عکس‌العمل در برابر دعوت به توحید، قرآن، اختیار، ایمان و توحید قرار می‌گیرد. بخش «قرآن» را در پیوند با «توحید، ایمان، اختیار، قطعه» صورت‌بندی می‌کند. نمونه‌های «آدم، علی، وحی» برای بازیابی و تفکیک محتوای بخش حفظ شده‌اند. حرکت درونی بخش از ایات، سوره، اشاره، قطعه و اختیار عبور می‌کند و این نشانه‌ها را به قطعه چهارم: عکس‌العمل در برابر دعوت به توحید، قرآن، اختیار، ایمان و توحید پیوند می‌زند. به این ترتیب، مسیر بحث از عنوان جلسه به مسئلهٔ خاص همین بخش می‌رسد و جایگاه «عبدالعلی بازرگان» را در همان زنجیره روشن می‌کند. نمونه‌های متن از علی، هند، وحی و توحید و ارجاع‌های قرآنی Q۲۵:۶۰ می‌آیند؛ آیه‌ای در این تحلیل نقل نشده و فقط جایگاه آن در استدلال حفظ شده است. بنابراین سهم «عبدالعلی بازرگان» در این بخش از دل همین استدلال و نمونه‌ها فهمیده می‌شود، نه از معنایی بیرون از گفتار. [۲]

در مجموعه «تفسیر سوره کهف»، جلسه «ارتباط داستان دوم سوره کهف با سایر بخش ها»، بخش «نقد نظریه رویای رسولانه دکتر سروش»، موضوع «عبدالعلی بازرگان» در زمینهٔ نقد نظریه رویای رسولانه دکتر سروش، انس، داستان، دین و رویا قرار می‌گیرد. بخش به «نقد نظریه رویای رسولانه دکتر سروش» می‌پردازد و آن را با نقد نظریه رویای رسولانه دکتر سروش، انس، داستان، دین و رویا در محدودهٔ همان گفتار صورت‌بندی می‌کند. حرکت درونی بخش از رویا، ایشان، واژه، است و انس عبور می‌کند و این نشانه‌ها را به نقد نظریه رویای رسولانه دکتر سروش، انس، داستان، دین و رویا پیوند می‌زند. به این ترتیب، مسیر بحث از عنوان جلسه به مسئلهٔ خاص همین بخش می‌رسد و جایگاه «عبدالعلی بازرگان» را در همان زنجیره روشن می‌کند. نمونه‌ها و نام‌های همراه بحث، سروش، فروید، لکان، یونگ و طور هستند و نشان می‌دهند بخش از سطح نام‌بردن عبور می‌کند. بنابراین سهم «عبدالعلی بازرگان» در این بخش از دل همین استدلال و نمونه‌ها فهمیده می‌شود، نه از معنایی بیرون از گفتار. [۳]

در مجموعه «تفسیر سوره هود»، جلسه «کلیات سوره هود، واژه‌های «بینه» و «رشید»، و دعوت به استغفار و توبه»، بخش «بررسی آماری سوره: تکرار واژه بینه»، موضوع «عبدالعلی بازرگان» در زمینهٔ بررسی آماری سوره: تکرار واژه بینه، آماری، بررسی، بینه و تکرار قرار می‌گیرد. بخش «بررسی آماری سوره: تکرار واژه بینه» را در پیوند با «واژه، بررسی، آماری، سوره» صورت‌بندی می‌کند. نمونه‌های «علی» برای بازیابی و تفکیک محتوای بخش حفظ شده‌اند. حرکت درونی بخش از سوره، واژه، هایی، بررسی و آماری عبور می‌کند و این نشانه‌ها را به بررسی آماری سوره: تکرار واژه بینه، آماری، بررسی، بینه و تکرار پیوند می‌زند. به این ترتیب، مسیر بحث از عنوان جلسه به مسئلهٔ خاص همین بخش می‌رسد و جایگاه «عبدالعلی بازرگان» را در همان زنجیره روشن می‌کند. نمونه‌ها و نام‌های همراه بحث، علی، طور، قرآن و ارض هستند و نشان می‌دهند بخش از سطح نام‌بردن عبور می‌کند. بنابراین سهم «عبدالعلی بازرگان» در این بخش از دل همین استدلال و نمونه‌ها فهمیده می‌شود، نه از معنایی بیرون از گفتار. [۴]

در مجموعه «اعراف»، جلسه «تشابه با سوره انعام، توصیف بهشت و جهنم، و اشتراک لفظ جمل»، بخش «دو نظر در مورد اینکه اعراف چه کسانی»، موضوع «عبدالعلی بازرگان» در زمینهٔ دو نظر در مورد اینکه اعراف چه کسانی، رزق، طباطبایی، علامه طباطبایی و هستند قرار می‌گیرد. گفتار ذیل «دو نظر در مورد اینکه اعراف چه کسانی» بر دو نظر در مورد اینکه اعراف چه کسانی، رزق، آدم متمرکز است. بحث نسبت این مفاهیم را در محدودهٔ همین بخش روشن می‌کند و نمونه‌های آن به علامه طباطبایی، طباطبایی، آدم متصل می‌شود. حرکت درونی بخش از هستند، ترجمه، فولادوند، گوید و دو نظر در مورد اینکه اعراف چه کسانی عبور می‌کند و این نشانه‌ها را به دو نظر در مورد اینکه اعراف چه کسانی، رزق، طباطبایی، علامه طباطبایی و هستند پیوند می‌زند. به این ترتیب، مسیر بحث از عنوان جلسه به مسئلهٔ خاص همین بخش می‌رسد و جایگاه «عبدالعلی بازرگان» را در همان زنجیره روشن می‌کند. نمونه‌های متن از طباطبایی، علامه طباطبایی، اعراف و بهشت و ارجاع‌های قرآنی Q۷:۴۶، Q۷:۴۹ و Q۷:۵۰ می‌آیند؛ آیه‌ای در این تحلیل نقل نشده و فقط جایگاه آن در استدلال حفظ شده است. بنابراین سهم «عبدالعلی بازرگان» در این بخش از دل همین استدلال و نمونه‌ها فهمیده می‌شود، نه از معنایی بیرون از گفتار. [۵]

در مجموعه «تفسیر سوره نحل»، جلسه «فضای کلی سوره، دوگانگی خلق و امر – تکوین و تشریع، عذاب»، بخش «طبیعت و نعمت‌های طبیعی»، موضوع «عبدالعلی بازرگان» در زمینهٔ طبیعت و نعمت‌های طبیعی، آیه، اید، خدا و زندگی قرار می‌گیرد. در بخش، بحث بر محور «طبیعت و نعمت‌های طبیعی» صورت‌بندی می‌شود و چند خرده‌بحثِ پیوسته، از جمله «اید»، «قرآن»، «واژه»، «شر»، در کنار آن ثبت می‌شود. ارجاعات بخش نشان می‌دهد که «علی»، «قرآن»، «واژه»، «شر» در تبیین این محور نقش دارند. مرز بخش بر اساس توالی بحث و تغییر کانون معنایی در متن تعیین شده است. حرکت درونی بخش از سوره، صحبت، قطعه، هایی و آیه عبور می‌کند و این نشانه‌ها را به طبیعت و نعمت‌های طبیعی، آیه، اید، خدا و زندگی پیوند می‌زند. به این ترتیب، مسیر بحث از عنوان جلسه به مسئلهٔ خاص همین بخش می‌رسد و جایگاه «عبدالعلی بازرگان» را در همان زنجیره روشن می‌کند. نمونه‌ها و نام‌های همراه بحث، علی، نحل، قرآن، ذکر و بقره هستند و نشان می‌دهند بخش از سطح نام‌بردن عبور می‌کند. بنابراین سهم «عبدالعلی بازرگان» در این بخش از دل همین استدلال و نمونه‌ها فهمیده می‌شود، نه از معنایی بیرون از گفتار. [۶]

در جمع‌بندی، «عبدالعلی بازرگان» در امتداد حروف مقطعه ابتدای سوره، قطعه چهارم: عکس‌العمل در برابر دعوت به توحید، نقد نظریه رویای رسولانه دکتر سروش، بررسی آماری سوره: تکرار واژه بینه و دو نظر در مورد اینکه اعراف چه کسانی معنا می‌گیرد. مسیر شواهد در تفسیر سوره نمل، فرقان، تفسیر سوره کهف و تفسیر سوره هود نشان می‌دهد که بحث از نام‌بردن ساده فراتر می‌رود و به شبکهٔ مسئله‌هایی می‌رسد که خود درس‌گفتارها ساخته‌اند.

در تحلیل گفتمان عبدالعلی بازرگان، پرسش از توسل و مرز توحید و شرک نه به‌عنوان یک مسئلهٔ انتزاعی کلامی، بلکه در بطن تنش‌های اجتماعی و خوانش‌های تاریخی از دین مطرح می‌شود. نقطهٔ عزیمت این بحث، تأملی در مفهوم «امر به معروف و نهی از منکر» است که در نگاه بازرگان، در بستر تاریخی خود دچار واژگونی شده است. او با رجوع به روایات، استدلال می‌کند که کارکرد اولیهٔ این اصل، نه کنترل حکومت بر مردم، بلکه نظارت مردم بر حکومت بوده است: «معمولاً اون کانتکستی که توش از عمر محروف نه از منکر داره حرف زده می‌شه بیشتر این حالت رو داره که مردم نسبت به حکومت باید حالت امر محروف نه از منکر داشته باشن، وایستن جلوی حاکم دیگر این کارت اشتباه بود، این کارت درست بود، صاف کنن حکومت رو» (تفسیر سوره حج و پیوند آن با ابراهیم، جلسه ۲۸ — توسل و مرز توحید و شرک، مثل مگس و قدرناشناسی، لطف و رحمت الهی در آیات پایانی) [۱۹]. این وارونگی تاریخی، به‌زعم او، مسیری را نشان می‌دهد که در آن، ابزارهای دینی برای تثبیت قدرت به کار گرفته شده‌اند و این خود می‌تواند زمینه‌ساز نوعی شرک پنهان در ساختار قدرت باشد؛ شرکی که در آن، اطاعت از حاکم، جایگزین بندگی خالصانهٔ خدا می‌شود.

این چرخش از نظارت عمومی به کنترل حکومتی، پیامدهای ملموسی در فهم احکام اجتماعی دین، از جمله حجاب، دارد. بازرگان با نقل خاطره‌ای از یک جلسهٔ بحث، نشان می‌دهد که چگونه یک اصل می‌تواند از بستر اصلی خود جدا شود و به گزاره‌ای دلبخواهی بدل گردد. در این جلسه، زنی با پوشش چادر، در مواجهه با زنی که حجاب را با لباسی رنگارنگ و شیک رعایت کرده بود، استدلال می‌کند که هدف از حجاب «دیده نشدن» است. بازرگان با تعجب این گزاره را به چالش می‌کشد و می‌پرسد: «این از کجایی نما آورده که حجاب مالی اینه که زن‌ها دیده نشن؟ » (تفسیر سوره حج، جلسه ۲۸ — توسل و مرز توحید و شرک، مثل مگس و قدرناشناسی، لطف و رحمت الهی در آیات پایانی) [۲۰]. این پرسش، هستهٔ مرکزی بحث توسل و شرک را لمس می‌کند: زمانی که یک برداشت فرهنگی یا یک سنت تاریخی، بدون پشتوانهٔ محکم، در جایگاه یک حکم الهی می‌نشیند و مبنای داوری دربارهٔ ایمان افراد قرار می‌گیرد، آیا این خود نوعی شریک قائل شدن برای ارادهٔ خدا و توسل به بت‌های ذهنی نیست؟

در این میانه، روش تحلیل متن بازرگان نیز سرنخی برای فهم رویکرد او به مسئلهٔ توحید و شرک به دست می‌دهد. تأکید وسواس‌گونهٔ او بر تحلیل آماری واژگان در قرآن، تلاشی برای گریز از تفسیر به رأی و بازگرداندن فهم دینی به خود متن است. برای نمونه، در بررسی سورهٔ هود، او به واژه‌ای مانند «رشید» اشاره می‌کند که «سه بار در این سوره آمده و کلاً در قرآن سه بار آمده» (تفسیر سوره هود، جلسه ۱ — کلیات سوره هود، واژه‌های «بینه» و «رشید»، و دعوت به استغفار و توبه) [۲۲]. این دقت آماری، یک روش‌شناسی برای پرهیز از شرک در فهم است؛ به این معنا که نباید هیچ پیش‌فرض یا ایدئولوژی بیرونی را به‌عنوان معیار سنجش، هم‌سنگ و هم‌عرض کلام الهی قرار داد. اهمیت یک مفهوم در دین، نه بر اساس شهرت تاریخی یا فشار اجتماعی، بلکه بر اساس چگالی و الگوی حضور آن در متن مقدس سنجیده می‌شود. این رویکرد، مستقیماً با بحث توسل پیوند می‌خورد: اگر معیار سنجشِ حقانیت یک عمل، تکرار آن در تاریخ یا باور عمومی باشد، نه ریشه‌های آن در وحی، آنگاه فرد به‌جای خدا، به سنت و عرف تاریخی توسل جسته است.

با این حال، پافشاری بر روش‌های آماری، خود می‌تواند به شکلی از بت‌وارگی روش بینجامد، و به نظر می‌رسد بازرگان از این خطر آگاه است. او در همان تحلیل، میان تکرارهای معنادار و تکرارهای عمومی تمایز قائل می‌شود و خاطرنشان می‌کند که صرف تکرار زیاد یک واژه، دلیل بر محوریت آن نیست، زیرا واژگانی چون «الله» یا «آمنوا» در سراسر قرآن بسامد بالایی دارند. آنچه اهمیت دارد، «چگالی» نسبی یک واژه در یک سورهٔ خاص است [۲۳]. این تمایزگذاری، بازتابی از همان دغدغهٔ مرز توحید و شرک است: همان‌طور که هر عمل عبادیِ پرتکراری لزوماً توحیدی نیست، هر واژهٔ پرتکراری نیز لزوماً کلید فهم یک سوره نیست. آنچه اصالت دارد، تناسب و ارتباط درونی اجزا با یکدیگر و با کل است، نه عظمت منفرد و مجزای آن‌ها. این نگاه، توسل به ظواهر پرزرق و برق دینی را که ممکن است فاقد عمق و پیوند واقعی با روح توحید باشند، به چالش می‌کشد.

در میان گفتارهای مدرس، نام عبدالعلی بازرگان نه به‌عنوان یک شخصیت مستقل، بلکه همچون حلقه‌ای از یک زنجیرهٔ فکری خانوادگی ظاهر می‌شود که مشخصهٔ اصلی آن، اتکا بر روش‌های محاسباتی و آماری برای کشف نظم درونی قرآن است. مفسر این جریان را با اشاره به مهندس مهدی بازرگان و کتاب «سیر تحول قرآن» او آغاز می‌کند و سپس آن را به عبدالعلی بازرگان و کتاب چهارجلدی «نظم قرآن» پیوند می‌دهد: «بازرگان و یک تیپ آدم‌های اطرافش اصولاً از این کارها زیاد کرده‌اند. مثلاً آقای عبدالعلی بازرگان یک کتاب چهار جلدی نظم قرآن دارد که یک عالم از این کارهای محاسباتی در آن انجام شده» (مقدمه‌ای بر فهم قرآن، جلسهٔ ۲۰ — زبان قرآن و تأثیر فرهنگ بر گرامر، یونیورسال گرامر و نقض قواعد عربی در قرآن) [۵]. این معرفی، تحقیق عبدالعلی بازرگان را نه یک تلاش منفرد، که بخشی از یک پروژهٔ فکری مستمر با دغدغه‌ای مشترک ترسیم می‌کند.

با این حال، مفسر بلافاصله میان انواع محاسبات تمایزی قاطع قائل می‌شود تا کار بازرگان را از رویکردهای آماری سطحی جدا کند. او توضیح می‌دهد که این محاسبات «نه از آن نوع محاسبات که یک کلمه چند بار آمده، این‌گونه نه، محاسباتی که یک مقدار به نظر من از جهاتی جالب است» (مقدمه‌ای بر فهم قرآن، جلسهٔ ۲۰ — زبان قرآن و تأثیر فرهنگ بر گرامر، یونیورسال گرامر و نقض قواعد عربی در قرآن) [۶]. این تمایزگذاری نشان می‌دهد که اعتبار کار بازرگان در نگاه مفسر، نه به صرف شمارش واژگان، که به کشف الگوهای ساختاری عمیق‌تر وابسته است؛ الگوهایی که می‌توانند کلیدواژه‌های یک سوره را از طریق «چگالی» نسبی آن‌ها، و نه بسامد مطلقشان، آشکار کنند. تأکید مفسر بر «مستند به روایات» بودن این تحقیقات نیز بُعد دیگری از این اعتبار را روشن می‌کند: پیوند تحلیل آماری با منابع تاریخی و روایی، آن را از یک بازی ریاضی صرف فراتر می‌برد.

کاربرد عملی این روش در تحلیل‌های خود مفسر، ابعاد گوناگونی پیدا می‌کند. در سورهٔ نحل، ارجاع به «نظم قرآن» بازرگان، مبنایی برای رمزگشایی از فهرست بلند نعمت‌ها می‌شود. مفسر با اشاره به اینکه بازرگان «یک صفحه‌ای این نعمت‌ها را جدا جدا نوشته و سعی کرده آنجا نکات جالبی را نشان دهد» (تفسیر سوره نحل، جلسهٔ ۳ — نعمت‌ها) [۱۰]، توجه را به تکرار بی‌سابقهٔ ضمیر «لَکُم» و تمایز میان افعال «خلق»، «جعل» و «تسخیر» جلب می‌کند. این تحلیل نشان می‌دهد که قرآن در توصیف نعمت‌ها، یک نظام سلسله‌مراتبی دقیق را رعایت کرده است: «هیچ وقت در قرآن گفته نمی‌شود که ما زمین را برای شما خلق کردیم، انگار زمین برای خودش هویت مستقلی دارد» [۱۱]. این ظرافت‌ها، بدون یک دستگاه تحلیلی منظم که بازرگان فراهم کرده، به سادگی از چشم خوانندهٔ عادی پنهان می‌ماند.

در سورهٔ غافر نیز، تحلیل آماری بازرگان نقشی محوری در تأیید یک شهود تفسیری ایفا می‌کند. مفسر پس از اشاره به تکرار یازده‌بارهٔ مشتقات «کبر» در این سوره، به داده‌های بازرگان متوسل می‌شود: «نظم قرآن آقای عبدالعلی بازرگان که من مرتب اصرار می‌کنم کتاب خوبی است – بالاخره یک زحمتی ایشان کشیده – مثلاً به طور نسبی می‌گوید واژة کبر در این سوره از همه سوره‌ها بیشتر آمده» (غافر، جلسهٔ ۲ — مجادله در ربوبیت و آیات پایانی سوره) [۱۶]. این ارجاع، ادعای مفسر را دربارهٔ محوریت مفهوم استکبار در سورهٔ غافر از حد یک حدس ذوقی فراتر می‌برد و به آن پشتوانه‌ای کمّی می‌بخشد. تکرار عبارت «مرتب اصرار می‌کنم» نیز نشان‌دهندهٔ نوعی دغدغهٔ آموزشی در مفسر است: او می‌خواهد مخاطبانش را به استفاده از این ابزار تحلیلی ترغیب کند.

با این حال، رابطهٔ مفسر با روش بازرگان، رابطه‌ای کاملاً تسلیم‌محور نیست. در بررسی سورهٔ هود، او ضمن بهره‌گیری از همان منطق چگالی واژگانی، مرزهای آن را نیز مشخص می‌کند. اشاره به اینکه واژهٔ «رشید» «سه بار در این سوره آمده و کلاً در قرآن سه بار آمده» (تفسیر سوره هود، جلسه ۱ — کلیات سوره هود، واژه‌های «بینه» و «رشید»، و دعوت به استغفار و توبه) [۲۲]، نشان‌دهندهٔ کاربرد دقیق روش است، اما تمایزگذاری میان تکرارهای معنادار و تکرارهای عمومی (مانند واژگان «الله» یا «آمنوا») نشان می‌دهد که مفسر از خطر بت‌وارگی روش آگاه است. صرف تکرار زیاد یک واژه، دلیل بر محوریت آن نیست؛ آنچه اهمیت دارد، تناسب و ارتباط درونی اجزا با یکدیگر و با کل سوره است. این احتیاط روش‌شناختی، بازتابی از دغدغهٔ عمیق‌تری است که در بحث توسل و شرک نیز ظاهر می‌شود: همان‌طور که هر عمل عبادیِ پرتکراری لزوماً توحیدی نیست، هر واژهٔ پرتکراری نیز لزوماً کلید فهم یک سوره نیست.

این پیوند میان روش تحلیل متن و مسئلهٔ توحید، در بحث مدرس دربارهٔ امر به معروف و نهی از منکر به اوج خود می‌رسد. او با استناد به روایات، استدلال می‌کند که کارکرد اولیهٔ این اصل، نظارت مردم بر حکومت بوده است: «معمولاً اون کانتکستی که توش از عمر محروف نه از منکر داره حرف زده می‌شه بیشتر این حالت رو داره که مردم نسبت به حکومت باید حالت امر محروف نه از منکر داشته باشن» (تفسیر سوره حج، جلسه ۲۸ — توسل و مرز توحید و شرک، مثل مگس و قدرناشناسی، لطف و رحمت الهی در آیات پایانی) [۱۹]. این وارونگی تاریخی، به‌زعم او، مسیری را نشان می‌دهد که در آن، ابزارهای دینی برای تثبیت قدرت به کار گرفته شده‌اند و این خود می‌تواند زمینه‌ساز نوعی شرک پنهان در ساختار قدرت باشد. در چنین بستری، روش تحلیل آماری بازرگان، کارکردی فراتر از یک تکنیک تفسیری پیدا می‌کند: این روش، تلاشی برای گریز از تفسیر به رأی و بازگرداندن فهم دینی به خود متن است، به دور از پیش‌فرض‌های ایدئولوژیک و فشارهای اجتماعی. تأکید وسواس‌گونه بر چگالی واژگان، در واقع، نوعی ریاضت روش‌شناختی برای پرهیز از شرک در فهم است؛ به این معنا که نباید هیچ مرجع بیرونی را هم‌سنگ و هم‌عرض کلام الهی قرار داد.