کاپیتالیسم

کاپیتالیسمدربارهٔ این آموزه

کاپیتالیسم یا سرمایه‌داری به نظام‌های اقتصادی‌ای گفته می‌شود که در آن مالکیتِ خصوصیِ وسایلِ تولید، بازارِ نسبتاً آزاد، و انباشتِ سرمایه نقشِ محوری دارند. پیدایشِ تاریخیِ آن با گسترشِ تجارتِ دوربرد، انقلابِ صنعتی، و شکل‌گیریِ طبقاتِ بورژوا و کارگر در اروپا پیوند خورده است؛ هرچند صورت‌های پیشامدرنِ انباشت و بازار نیز وجود داشته‌اند. تعریفِ دقیقِ سرمایه‌داری محلِ اختلافِ اقتصاددانان و تاریخ‌نگاران است.

در تحلیلِ مارکسی، سرمایه‌داری شیوه‌ای از تولید است که بر استخراجِ ارزشِ اضافی از کارِ مزدی استوار است و تناقض‌های درونی‌اش به بحران و دگرگونیِ اجتماعی می‌انجامد. در اقتصادِ نئوکلاسیک و لیبرال، بازارِ رقابتی سازوکاری برای تخصیصِ کارآمدِ منابع و نوآوری دانسته می‌شود و نقشِ دولت عمدتاً تنظیم‌گر یا حداقلی است. میانِ این دو قطب، سنت‌های سوسیال‌دموکرات، نهادگرا، و توسعه‌گرا طیف‌های گوناگونی از مداخله و رفاه را پیشنهاد کرده‌اند.

صورت‌های تاریخیِ سرمایه‌داری یکسان نیستند: سرمایه‌داریِ تجاری، صنعتی، مالی، و مدل‌های رفاهیِ اروپای شمالی با سرمایه‌داریِ دولتی یا وابسته در مناطقِ دیگر تفاوت دارند. بحران‌های دوره‌ای، نابرابری، استعمار، و تخریبِ محیط‌زیست محورهای پایدارِ نقد بوده‌اند؛ در مقابل، رشدِ بلندمدتِ تولید، گسترشِ مصرف، و پویاییِ فناورانه از استدلال‌های مدافعان‌اند. بحث دربارهٔ حدودِ بازار و دولت همچنان باز است.

وجوه اصلی

• مالکیت خصوصیحق تملک و مبادله وسایل تولید و دارایی‌های سرمایه‌ای؛ شرط نهادی بسیاری از تعریف‌های سرمایه‌داری و نقطه تمایز آن از مالکیت جمعی یا دولتی گسترده.
• بازار و قیمتهماهنگی عرضه و تقاضا از راه سازوکار قیمت در بازارهای کالا، کار، و سرمایه؛ در نظریه لیبرال، مسیر اصلی تخصیص منابع و سیگنال‌دهی به تولیدکنندگان.
• انباشت سرمایهتبدیل سود به سرمایه‌گذاری دوباره برای گسترش تولید و فناوری؛ موتور پویایی نظام و نیز منشأ تمرکز ثروت و رقابت میان بنگاه‌ها و دولت‌ها.
• کار مزدیفروش نیروی کار در برابر دستمزد به‌عنوان شکل غالب اشتغال؛ در تحلیل مارکسی، کانون تولید ارزش اضافی و رابطه طبقاتی میان کارگر و صاحب سرمایه.
• دولت و تنظیمطیف نقش‌های دولت از نگهبان قرارداد و مالکیت تا رفاه، مالیات، و برنامه‌ریزی صنعتی؛ وجه تمایز مدل‌های سرمایه‌داری لیبرال، هماهنگ‌شده، و دولتی.
• بحران و نقددوره‌های رکود، حباب مالی، و اعتراض به نابرابری و تخریب محیط‌زیست؛ محور بازاندیشی مستمر در نظریه اقتصادی، جنبش‌های اجتماعی، و سیاست‌گذاری.