صفات الهی

صفات الهیدربارهٔ این آموزه

صفاتِ الهی در کلام و الهیاتِ اسلامی به اوصافی گفته می‌شود که سنتِ دینی به خداوند نسبت می‌دهد: علم، قدرت، حیات، اراده، کلام، سمع و بصر، و نیز اوصافِ جمالی و جلالی در زبانِ قرآن و حدیث. بحثِ صفات از دیرباز با دو قطبِ تنزیه و تشبیه درگیر بوده است: چگونه می‌توان خدا را توصیف کرد بی‌آنکه به جسم‌انگاری یا تعطیلِ معرفت افتاد. قرآن خود اسما و اوصافی را به کار می‌برد؛ متکلمان کوشیده‌اند نسبتِ این اوصاف با ذات را صورت‌بندی کنند.

مذاهبِ کلامی راه‌های متفاوتی پیموده‌اند. معتزله بر توحیدِ صفاتی و پرهیز از اثباتِ صفاتِ زائد بر ذات تأکید داشتند؛ اشاعره صفاتِ ازلی را اثبات کردند و کیفیت را به «بدونِ چگونگی» واگذاشتند؛ در سنت‌های شیعیِ امامی نیز توحیدِ صفاتی و نفیِ زیادتِ حقیقیِ صفات بر ذات در بسیاری از نظام‌ها محور است، با تفاوت‌هایِ درونیِ فلسفی و حدیثی. فیلسوفانِ مشایی و صدرایی صفات را در افقِ وجودشناسیِ واجب بازخواندند؛ عارفان گاه از اسمایِ حسنا به‌مثابهٔ تجلیات سخن گفتند.

تقسیم‌هایِ رایج — صفاتِ ذات و فعل، ثبوتی و سلبی، خبری و عقلی — ابزارِ نظم‌بخشی‌اند نه اجماعِ کامل. صفاتِ خبریِ متشابه (چون نسبت‌هایِ ظاهراً جسمانی در برخی آیات) محلِ اختلافِ تفویض، تأویل و اثباتِ بلاکیف بوده‌اند. در الهیاتِ تطبیقی، مسئلهٔ صفات با صفاتِ خدا در یهودیت و مسیحیت و با نقدِ فلسفیِ زبانِ دینی هم‌سخن می‌شود. هر بیانِ دقیق باید میانِ زبانِ عبادی–قرآنی، نظریهٔ کلامی، و تجربهٔ عرفانی تفکیک بگذارد تا ساده‌سازیِ جدلی رخ ندهد.

وجوه اصلی

• تنزیه و تشبیهتنشِ دیرین میانِ پاسداشتِ تعالیِ خدا و امکانِ سخن‌گفتن از او؛ مرزِ جسم‌انگاری از یک سو و تعطیلِ معرفت از سوی دیگر.
• ذات و زیادتآیا صفات عینِ ذات‌اند یا زائد بر ذات؛ محورِ اختلافِ معتزلی، اشعری، شیعی و فلسفی در صورت‌بندیِ توحیدِ صفاتی به شمار می‌رود.
• صفات ذات و فعلتقسیمِ کلاسیک میانِ اوصافِ همیشگیِ مرتبط با ذات و اوصافی که به افعالِ الهی و نسبتِ خدا با مخلوق وابسته‌اند.
• صفات خبریاوصافِ برگرفته از نصِ قرآنی و حدیثی که ظاهرشان تشبیه‌آمیز است؛ محلِ تأویل، تفویض و اثباتِ بلاکیف در مذاهبِ مختلفِ کلامی.
• اسماء الحسنیشبکهٔ نام‌هایِ نیکو در قرآن و دعا که هم عبادی‌اند و هم مادهٔ بحثِ الهیاتِ اسما در عرفان و کلامِ اسلامی.
• خوانش فلسفیبازصورت‌بندیِ صفات الهی در وجودشناسیِ واجب‌الوجود؛ پیوند تنگاتنگ با علمِ عنایی، قدرت و اختیار در سنت‌های فلسفیِ مشایی و صدرایی.