پی‌یر-سیمون لاپلاس

پی‌یر-سیمون لاپلاس۱۷۴۹–۱۸۲۷

پی‌یر-سیمون لاپلاس ریاضی‌دان، فیزیک‌دان و اخترشناسِ فرانسویِ عصرِ روشنگری و انقلاب است که در مکانیکِ سماوی و نظریهٔ احتمال سهم داشت. او در نورماندی زاده شد، در پاریس به جامعهٔ علمیِ پاریس پیوست و در نهادهای علمیِ فرانسه، از جمله فرهنگستان علوم، مقام‌های مهمی یافت. لاپلاس می‌کوشید پدیده‌های نجومی را با قوانینِ نیوتنی و ابزارِ تحلیلِ ریاضی تبیین کند و دقتِ پیش‌بینی را بالا ببرد.

«مکانیک سماوی» او خلاصه و گسترشِ دانشِ مدارها، اختلالات و پایداریِ منظومهٔ شمسی است. در نظریهٔ احتمال، رویکردِ تحلیلی به شانس و استنتاج را نظام‌مند کرد. تصویرِ معروفِ «دیو لاپلاس» نمادِ جبرگراییِ علمی است: ذهنی که موقعیت و تکانهٔ همهٔ ذرات را بداند، آینده و گذشته را می‌تواند محاسبه کند. او همچنین در فیزیکِ ریاضی، پتانسیل و معادلهٔ لاپلاس سهم دارد. میراثش پلِ میانِ فیزیکِ نیوتنی و فیزیکِ ریاضیِ سدهٔ نوزدهم به‌شمار می‌رود و در آمار و اخترفیزیک نیز بازتاب یافته است. جایگاهِ تاریخیِ او در سنتِ فکریِ مربوط همچنان موضوعِ پژوهش و بازخوانیِ دانشگاهی است.

آثار و نظریه‌های مهم

• مکانیک سماوی ۱۷۹۹–۱۸۲۵رسالهٔ چندجلدی در حرکتِ اجرامِ منظومهٔ شمسی و روش‌های اختلال.
• رسالهٔ فلسفی در احتمالات ۱۸۱۴بیانِ مفهومی و کاربردیِ نظریهٔ احتمال برای علوم و استدلال.
• شرح نظام جهان ۱۷۹۶بیانِ غیرفنی‌ترِ کیهان‌شناسی و فرضیهٔ سحابی دربارهٔ پیدایشِ منظومهٔ شمسی.
• نظریهٔ تحلیلی احتمالات ۱۸۱۲صورت‌بندیِ ریاضیِ احتمال، امیدِ ریاضی و کاربردهای استنتاجی.
• معادله و عملگر لاپلاس ابزارهای ریاضی در پتانسیل، الکتروستاتیک و معادلاتِ دیفرانسیلِ جزئی.