«اعجاز» در ۲۲ جلسه از ۱۱ موضوعِ درس مطرح شده است؛ بیشترین بحث در «معجزه چیست؟» (۴ جلسه) است؛ و پرحجمترین محورها «معجزه و اثبات نبوت»، «آیه در برابر معجزه»، «معجزات پیامبران» هستند. مفصلترین گفتار در تفسیر سوره هود، جلسه ۶ است (۳۳دقیقه).
۲۲جلسه
۱۰محور
۱۱موضوع درس
۲۱۴دقیقه
۱۵۶ارجاع در مجموعه
گروهبندی
سنجه
نوع نمودار
اعجازدربارهٔ این آموزه
اعجاز در کلام و علومِ قرآن به ناتوانیِ بشر از آوردنِ مانندِ قرآن—یا مانندِ سورهای از آن—اطلاق میشود؛ دکترینِ تحدی که در خودِ متن به چالشِ مخالفان میخواند، محورِ این بحث است. متکلمان اعجاز را از معجزاتِ حسیِ پیامبرانِ پیشین متمایز کرده و قرآن را معجزهٔ ماندگارِ پیامبرِ اسلام دانستهاند: نشانهای که با تلاوت و کتابت باقی میماند، نه رویدادی یکباره. وجوهی که در سنت برشمردهاند شاملِ فصاحت و بلاغت، نظم و اسلوب، اِخبار از غیب، و در روایتهایِ متأخرتر معارف و احکام است؛ وزنِ هر وجه در مکاتب و دورهها یکسان نبوده است.
در سدههایِ میانه، آثاری مستقل در «اعجازِ القرآن» نوشته شد و نزاعهایی چون صَرفه (بازداشتنِ الهیِ بشر از معارضه) در برابرِ اعجازِ ذاتیِ نظم مطرح گشت. ادیبان و بلاغیون ساختارِ بیانی را کانون قرار دادند؛ متکلمان پیوندِ اعجاز با صدقِ نبوت را استوار کردند. در دورهٔ مدرن، در کنارِ دفاعهایِ ادبی–بلاغی، خوانشهایی با زبانِ علمِ تجربی و «اعجازِ علمی» گسترش یافته که از سویِ بخشی از پژوهشگرانِ مسلمان و غیرمسلمان بهسببِ روش و پیشفرض نقد شدهاند؛ این نقد به اصلِ کلامیِ تحدی لزوماً سرایت نمیکند، اما سطحِ استدلال را جدا میکند.
برایِ خوانندهٔ بیطرف، اعجاز هم یک ادعایِ دروندینی دربارهٔ منشأ و یکتاییِ متن است و هم تاریخی از تلاش برایِ تبیینِ تأثیرِ زبانی و فرهنگیِ قرآن. پژوهشِ ادبی میتواند ویژگیهایِ سبک و ساختار را بدونِ حکمِ الهیاتی توصیف کند؛ کلام میتواند همان ویژگیها را نشانهٔ صدق بگیرد. خلطِ توصیفِ زیباشناختی با برهانِ قاطع، یا فروکاستنِ ایمانِ متنی به آزمایشِ آزمایشگاهی، هر دو از دقتِ بحث میکاهند. اختلافِ واقعی بر سرِ معیارِ «مانندآوردن» و قلمروِ تحدی—لفظ، معنا، یا نظم—در خودِ سنت نیز باز است.
وجوه اصلی
تحدیچالش متن برای آوردن مانند قرآن یا سورهای از آن؛ هستهٔ استدلال کلامی که عجز مخالف را نشانهٔ صدق دعوی نبوت میشمارد.
وجوه ادبیفصاحت، بلاغت، نظم و اسلوب از پررنگترین وجوه سنتی اعجازند؛ موضوع محوری آثار کلاسیک «اعجاز القرآن» و نقد ادبی عربی.
صرفه و ذاتنزاع متکلمان: آیا بشر ذاتاً از معارضه ناتوان است یا خدا او را از آن بازمیدارد؛ دو تبیین رقیب برای پدیدهٔ عجز.
معجزه ماندگارتمایز قرآن بهعنوان نشانهٔ باقی با معجزات حسیِ یکباره؛ پیوند با تلاوت، کتابت و استمرار حجت در نسلها.
اعجاز علمیخوانشهای متأخر که اشارات متن را با یافتههای تجربی میسنجند؛ از نظر روششناسی محل اختلاف شدید در درون و بیرون سنت.
وصف و برهانجدا کردن تحلیل سبک از حکم الهیاتی؛ پژوهش ادبی ویژگی را توصیف میکند، کلام آن را به صدق نبوت گره میزند.