روشنگری

روشنگریدربارهٔ این مکتب

روشنگری (Enlightenment) نامِ جنبشِ فکری و فرهنگیِ عمدتاً اروپاییِ سده‌هایِ هفدهم و هجدهمِ میلادی است که عقل، تجربه، نقدِ سنتِ اقتدارگرا و امید به پیشرفتِ علمی–اجتماعی را در کانون قرار داد. چهره‌هایی چون لاک، ولتر، مونتسکیو، دیدرو، روسو و کانت — با اختلاف‌هایِ جدی میانشان — در شکل‌گیریِ این فضا نقش داشتند. شعارِ کانتیِ «دلیریِ دانستن» خلاصه‌ای معروف از آرمانِ خودمختاریِ عقلانی است، نه تعریفِ جامعِ همهٔ گرایش‌ها.

روشنگری در سیاست با نظریهٔ قرارداد، تفکیکِ قوا، حقوقِ طبیعی و نقدِ استبداد پیوند خورد؛ در دین با طیفی از خداگراییِ طبیعی تا شکاکیت و الحاد؛ در علم با تجربی‌گرایی و دانشنامه‌نویسی. این جنبش یکپارچه نبود: روشنگرانِ اسکاتلندی، فرانسوی و آلمانی مسیرهایِ متفاوت پیمودند و زنان و مستعمرات اغلب در حاشیهٔ روایتِ رسمی ماندند. نقدهایِ بعدی — از رمانتیسیسم تا مکتبِ فرانکفورت — عقلانی‌سازیِ ابزاری، اروپامحوری و خشونتِ ممکنِ «تمدن‌سازی» را در کانون گذاشتند.

میراثِ روشنگری در حقوقِ بشرِ مدرن، دانشگاه، سکولاریسمِ سیاسی و ایدئولوژی‌هایِ لیبرال و نیز در روایت‌هایِ مخالفِ آن زنده است. پژوهشِ تاریخیِ اخیر روشنگری را نه عصرِ نورِ یکدست، بلکه میدانِ تنش میانِ آزادی و نظم، جهان‌شمولی و استثنا، علم و متافیزیک می‌خواند. معرفیِ دقیق باید هم دستاوردهایِ نهادساز و هم محدودیت‌ها و خشونت‌هایِ همزمان را گزارش کند.

تزهای اصلی

• عقل و خودمختاریآرمانِ مرکزی نقدِ مرجعیتِ کور و تکیه بر استدلال و تجربه است؛ میزانِ خوش‌بینی به عقل نزدِ نویسندگان فرق دارد.
• سیاست و حقوققراردادِ اجتماعی، تفکیکِ قوا و حقوقِ فردی از مفاهیمِ مؤثر بر انقلاب‌ها و مشروطه‌هایِ بعدی بودند.
• دینِ طبیعی و نقدطیفی از خداگراییِ عقلانی تا نقدِ نهادِ کلیسا؛ سکولاریسمِ سیاسی یکی از پیامدهایِ مناقشه‌برانگیز است.
• دانشنامه و علمپروژه‌هایِ Encyclopédie و انجمن‌هایِ علمیْ انتشارِ دانش و پیوندِ فن و فلسفه را نهادینه کردند.
• تنوعِ جغرافیاییروشنگریِ فرانسوی، اسکاتلندی و آلمانی اولویت‌هایِ اخلاقی، اقتصادی و متافیزیکیِ متفاوتی داشتند.
• نقدهایِ پسیناروپامحوری، جنسیت، استعمار و دیالکتیکِ سلطه از محورهایِ بازنگریِ سدهٔ بیستم به این میراث‌اند.