«دییسم» در ۹ جلسه از ۴ موضوعِ درس مطرح شده است؛ بیشترین بحث در «فلسفه متن مقدس» (۵ جلسه) است؛ و پرحجمترین محورها «مداخله الهی»، «خدای ساعتساز»، «نقد دئیسم» هستند. مفصلترین گفتار در فلسفه متن مقدس، جلسه ۲ است (۲۶۳دقیقه).
۹جلسه
۶محور
۴موضوع درس
۳۷۹دقیقه
۱۵۷ارجاع در مجموعه
گروهبندی
سنجه
نوع نمودار
دییسمدربارهٔ این آموزه
دئیسم (deism) موضعی الهیاتی–فلسفی است که وجودِ آفریدگار را میپذیرد اما وحیِ تاریخی، معجزه، و دخالتِ مستمرِ الهی در جزئیاتِ جهان را معمولاً رد یا کمرنگ میکند. خدا در این چارچوب بیشتر بهعنوانِ علتِ نخستین یا «ساعتساز» فهمیده میشود که قوانینِ طبیعی را نهاده و جهان را به سیرِ خود وانهاده است. اوجِ نفوذِ دئیسم در اروپایِ سدهٔ هفدهم و هجدهم، همزمان با روشنگری و گسترشِ علمِ نیوتونی بود.
دئیسم از الحاد متمایز است، زیرا آفریننده را انکار نمیکند؛ و از تئیسمِ وحیانی نیز فاصله میگیرد، زیرا مرجعیتِ کتابِ مقدس یا نبوت را به عقلِ طبیعی و اخلاقیِ عام فرو میکاهد. چهرههایی چون ولتر، برخی از پدرانِ بنیانگذارِ آمریکا، و طیفی از نویسندگانِ انگلیسی با این طیف همافق بودهاند—هرچند برچسبِ «دئیست» دقیق و یکدست نیست. دینِ طبیعی (natural religion) مفهومِ همسایه است: اخلاقیات و خداشناسیِ مبتنی بر عقل، بدونِ اتکا به وحیِ خاص.
نقدهای الهیاتیِ کلاسیک، دئیسم را تهی از عبادت، عنایت، و تاریخِ نجات دانستهاند. از سویِ دیگر، ماتریالیسمِ رادیکالترِ سدهٔ نوزدهم گاه دئیسم را مرحلهٔ میانیِ عبور از دینِ سنتی میشمرد. در مباحثِ معاصر، ردپایِ دئیسم بیشتر در خداباوریِ غیرمداخلهگر، دینِ طبیعی، یا برخی استدلالهای طراحیِ اولیه—ساعتساز و نظمِ قانونمند—دیده میشود تا در یک مکتبِ سازمانیافته؛ «خدایِ شکافها» معمولاً نقدِ خداباوریِ مداخلهگر است نه موضعِ کلاسیکِ دئیستی، و استدلالِ تنظیمِ ظریف بیشتر در الهیاتِ طبیعی و طراحیِ هوشمندِ تئیستی بهکار میرود. تمایزِ دقیق میانِ دئیسم، تئیسمِ فلسفی، و خداباوریِ حداقلی همچنان برای تحلیلِ تاریخی ضروری است.
وجوه اصلی
علت نخستینپذیرش آفریدگار بهعنوان مبدأ جهان و قوانین آن، بدون التزام به روایتهای وحیانی جزئی درباره دخالت مستمر او در تاریخ و معجزات خاص.
دین طبیعیتأکید بر عقل و اخلاق عام بهجای مناسک و متون مقدس خاص؛ مفهوم همسایه دئیسم روشنگری که خداشناسی را از وحی تاریخی جدا میکند.
نقد وحی و معجزهتردید در اخبار خارقالعاده و مرجعیت انحصاری کتابهای مقدس در برابر قانون طبیعی یکنواخت؛ موضعی که با تئیسم سنتی فاصله عمیق دارد.
ساعتسازاستعاره جهان قانونمند که پس از تنظیم اولیه، بدون دخالت پیوسته کار میکند؛ تصویری رایج در ادبیات دئیستی همعصر فیزیک نیوتونی.
زمینه روشنگریپیوند با علم نیوتونی، مدارا مذهبی، و نقد اقتدار کلیسایی در اروپای سدههای هفدهم و هجدهم؛ بستر اجتماعی و فکری گسترش دئیسم.
مرز با الحادحفظ ایده خدا و آفرینش در برابر انکار کامل الوهیت؛ در عین حال فاصله از عبادت، عنایت شخصی، و شریعت وحیانی تئیسم سنتی.