هامون

هاموندربارهٔ این فیلم

«هامون» (۱۳۶۸) فیلمی به کارگردانی و نویسندگیِ داریوش مهرجویی است که در سینمایِ پس از انقلابِ ایران جایگاهی پایدار یافته است. داستان بر مدارِ حمید هامون، روشنفکری در بحرانِ زناشویی، ایمان، کار و هویت می‌چرخد؛ فروپاشیِ رابطه با همسرش مهشید، فشارِ اقتصادی و تردیدهای وجودی، روایتی می‌سازند که میانِ کمدیِ تلخ، درامِ روان‌شناختی و عناصرِ رؤیاگونه حرکت می‌کند. فیلم با بازیِ خسرو شکیبایی در نقشِ اصلی شناخته می‌شود.

هامون از نظرِ مضمون با پرسش‌های روشنفکریِ شهریِ ایران در دههٔ ۱۳۶۰ گره خورده است: نسبتِ دین و شک، عشق و مالکیت، موفقیتِ اجتماعی و پوچی. ارجاعاتِ فرهنگی — از متونِ دینی و عرفانی تا نشانه‌های زندگیِ مدرنِ تهرانی — لایهٔ بینامتنیِ اثر را می‌سازند. ساختارِ روایی گاه از ترتیبِ خطی فاصله می‌گیرد و رؤیا، خاطره و واقعیت را در هم می‌آمیزد؛ این ویژگی آن را به سینمایِ شخصیت‌محور و درونی نزدیک می‌کند.

دریافتِ انتقادی و عمومیِ فیلم دو سویه بوده است: برای گروهی تصویری دقیق از اضطرابِ طبقهٔ متوسطِ تحصیل‌کرده؛ برای گروهی دیگر اثری بیش از حد وابسته به کلیشه‌های روشنفکری یا مردانه. در تاریخِ سینمایِ ایران، هامون اغلب در کنارِ دیگر آثارِ مهرجویی دربارهٔ بحرانِ معنا و اخلاق در جامعهٔ معاصر خوانده می‌شود و به مرجعِ گفت‌وگو دربارهٔ «فیلمِ روشنفکری» بدل شده است، بی‌آنکه معنایش در یک تفسیرِ واحد ثابت بماند.

درون‌مایه‌ها

• بحرانِ هویتهامون در تقاطعِ شکستِ زناشویی، فشارِ مالی و تردیدِ اعتقادی قرار دارد؛ شخصیت بیش از پیرنگِ بیرونی، محورِ فیلم است.
• دین و شکمضامینِ ایمان، توبه، اولیا و اضطرابِ معنوی در بافتِ زندگیِ شهریِ مدرن بازتاب می‌یابند، نه در قالبِ موعظه.
• روابطِ زناشوییتنشِ میانِ هامون و مهشید میدانِ اصلیِ درام است؛ قدرت، وابستگی و جدایی در مرکزِ روایت می‌مانند.
• سبکِ رواییآمیختگیِ واقعیت، خاطره و رؤیا؛ پرش‌های زمانی و لحنِ متغیر میانِ تلخی و طنزِ سیاه.
• جایگاهِ سینمایییکی از آثارِ شاخصِ مهرجویی و سینمایِ شخصیت‌محورِ دههٔ ۱۳۶۰؛ مرجعِ مکرر در نقدِ فرهنگیِ ایران.
• دریافت‌های متعارضستایش به‌عنوانِ تصویرِ اضطرابِ روشنفکری در برابرِ نقد به مردمحوری یا کلیشه‌سازی از طبقهٔ تحصیل‌کرده.