تاویل

تاویلدربارهٔ این مفهوم

تأویل در لغت به بازگرداندنِ چیزی به فرجام یا حقیقتِ آن نزدیک است و در علومِ اسلامی به لایه‌ای از فهمِ متن گفته می‌شود که از معنایِ ظاهری فراتر می‌رود یا آن را در افقی باطنی/مقصودی قرار می‌دهد. قرآن خود از «تأویل» در سياق‌هایی چون متشابهات و سرانجامِ امور سخن گفته و مفسران بر سرِ اینکه تأویلِ متشابهات را چه کسی می‌داند — خدا، راسخان در علم، یا هر دو — اختلاف کرده‌اند. تمایزِ اصطلاحی میانِ تفسیر و تأویل در تاریخِ علومِ قرآن یکدست نبوده: گاه تقریباً مترادف‌اند و گاه تفسیر به ظاهر و تأویل به باطن اختصاص یافته است.

در سنتِ شیعی و جریان‌هایِ باطنی، تأویل اغلب به معانیِ درونی و ولاییِ نصوص گره خورده است. در کلامِ معتزلی و برخی فلسفه‌هایِ اسلامی، تأویلِ آیاتِ تشبیهی ابزاری برایِ تنزیه بوده است. اهلِ حدیث و گرایش‌هایِ ظاهری نسبت به تأویلِ گسترده هشدار داده‌اند که مبادا متن فدایِ پیش‌فرضِ عقلی یا باطنی شود. هرمنوتیکِ مدرنِ اسلامی نیز گاه «تأویل» را با افقِ تاریخیِ مفسر و مقاصد بازمی‌خواند.

دقتِ روش‌شناختی ایجاب می‌کند میانِ تأویلِ مشروعِ درون‌دینی، رمزخوانیِ بی‌ضابطه، و نقدِ تاریخی–ادبیِ متن تمایز گذاشته شود. معیارهایی چون سازگاری با محکمات، زبانِ عربی، سیاق و اجماعِ تفسیری در سنت مطرح‌اند، اما وزنِ هر معیار نزدِ مکاتب فرق دارد. تأویل میدانِ تولیدِ معناست؛ هم‌زمان میدانِ نزاع بر سرِ اقتدارِ تفسیری.

وجوه و خوانش‌ها

• تفسیر و تأویلگاه مترادف‌اند و گاه تفسیر ظاهر را و تأویل باطن یا مآل را می‌جوید؛ واژه‌شناسیِ تاریخی یکدست نیست.
• محکم و متشابهآیاتِ متشابه کانونِ بحثِ تأویل‌اند؛ اینکه راسخان در علم هم تأویل می‌دانند یا نه، اختلافِ کلاسیک است.
• تنزیهِ کلامیتأویلِ صفاتِ خبری و آیاتِ تشبیهی در مکاتبِ عقلی برایِ پرهیز از تجسیم به کار رفته است.
• باطن و ولایتدر برخی سننِ شیعی و عرفانی، لایه‌هایِ باطنیِ نص به امامت یا سلوک پیوند می‌خورد.
• هشدارِ ظاهریگرایش‌هایِ نص‌گرا تأویلِ گسترده را خطرِ تحمیلِ معنا بر وحی می‌دانند و به وقف بر ظاهر یا تفویض متمایل‌اند.
• هرمنوتیکِ معاصربازخوانی‌هایِ مدرن گاه تأویل را با تاریخ‌مندی، مقاصد و افقِ مفسر مرتبط می‌کنند؛ این خود محلِ نزاع است.