«مثنوی» در ۱۲ جلسه از ۱۰ موضوعِ درس مطرح شده است؛ بیشترین بحث در «قرآن و ادبیات مدرن» (۱ جلسه) است؛ و پرحجمترین محورها «وزن و فرم شعری»، «تمثیل و عمق داستان»، «حدود دفاع از متن» هستند. مفصلترین گفتار در قرآن و ادبیات مدرن، جلسه ۱ است (۹۰دقیقه).
مثنویِ معنوی اثرِ جلالالدین محمد بلخی (مولوی، سدهٔ هفتمِ هجری) منظومهای طولانی به زبانِ فارسی است که در قالبِ مثنوی سروده شده و ترکیبی از حکایت، تمثیل، تفسیرِ آیات و احادیث، و آموزشِ سلوکِ عرفانی بهشمار میرود. اثر در شش دفتر تنظیم شده و مخاطب را از رهگذرِ داستانهای تو در تو و گفتوگوهای تعلیمی به مضامینی چون عشق، فنا، عقل و شرع، نَفْس و روح، و رابطهٔ پیر و مرید میکشاند. آغازِ مشهورِ آن با نینامه، چارچوبِ فراق و بازگشت را برای کلِ اثر اعلام میکند.
مثنوی نه رسالهای نظاممند به شیوهٔ کلام یا فلسفهٔ اسکولاستیک است و نه صرفاً مجموعهٔ حکایاتِ ادبی؛ ساختارش حلقوی و تداعیگر است: حکایتی به آیه یا ضربالمثل میپیوندد و دوباره به حکایتِ دیگر بازمیگردد. این روش، فهمِ اثر را وابسته به آشنایی با قرآن، سنتِ روایی، و واژگانِ عرفانِ خراسان و بغداد میکند. شروحِ متعددِ فارسی، ترکی و عربی در طولِ سدهها لایههای معناییِ متن را بسط دادهاند و گاه خوانشها از هم فاصله گرفتهاند.
جایگاهِ مثنوی در ادبیاتِ فارسی و در تاریخِ تصوف دوگانه است: از یک سو متنی کانونی در حلقههای مولویه و فراتر از آن؛ از سوی دیگر موضوعِ نقدِ فقهی و کلامی دربارهٔ حدودِ مجازِ زبانِ عاشقانه و تمثیل در بیانِ دین. در دورهٔ مدرن، ترجمهها و اقتباسها آن را واردِ گفتوگوی جهانیِ ادبیاتِ عرفانی کردهاند، بیآنکه اجماعی بر سرِ تفسیرِ واحدِ کلِ اثر شکل گرفته باشد.
درونمایهها
شش دفترساختارِ اصلیِ اثر؛ دفترها از نظرِ مضامین همپوشاناند و ترتیبِ خطیِ رواییِ واحدی بر کلِ منظومه حاکم نیست.
نینامهدیباچهٔ نمادین با شکایتِ نی از جدایی؛ فراق از اصل و طلبِ بازگشت بهمثابهٔ محورِ معناییِ آغازین.
حکایت و تمثیلداستانهای کوتاه و بلند بهعنوانِ ابزارِ تعلیم؛ معنای باطنی اغلب پس از یا درونِ ظاهرِ حکایت آشکار میشود.
قرآن و حدیثاستناد و تلمیحِ گسترده به متنِ مقدس و روایات؛ عرفانِ مثنوی در گفتوگو با منابعِ دینیِ رسمی شکل میگیرد.
عقل و عشقتنشِ مکرر میانِ عقلِ محاسبهگر و عشق بهمثابهٔ راهی دیگر برای معرفت؛ نه انکارِ سادهٔ عقل، بلکه محدود کردنِ داعیهٔ آن.
شروح و دریافتسنتِ طولانیِ شرحنویسی و قرائتهای متأخرِ ادبی، روانشناختی و تطبیقی؛ اختلافِ خوانشها بخشی از تاریخِ اثر است.
