سکولاریسم

سکولاریسمدربارهٔ این آموزه

سکولاریسم (secularism) مجموعه‌ای از مواضع و ترتیباتِ نهادی است که دین را از اِعمالِ قدرتِ سیاسیِ مستقیم جدا می‌کند یا نقشِ آن را در حوزهٔ عمومی محدود می‌سازد. ریشهٔ واژه به saeculum لاتین (دنیای زمانی در برابرِ ابدیت) بازمی‌گردد. در تاریخِ اروپا، اصلاحاتِ مذهبی، جنگ‌های دینی، و پیدایشِ دولت‌های ملی زمینه را برای جداییِ تدریجیِ کلیسا و دولت فراهم کرد؛ این مسیر یکدست نبود و در فرانسه، انگلستان، و آمریکای شمالی صورت‌های متفاوتی یافت.

در نظریهٔ اجتماعی، سکولاریزاسیون گاه به‌عنوانِ فرایندِ کاهشِ نفوذِ دین در نهادها و آگاهیِ جمعی توصیف شده است؛ اما پژوهش‌های دهه‌های اخیر نشان داده‌اند که این فرایند جهان‌شمول و یک‌سویه نیست. جوامعی با دینداریِ پایدار در کنارِ دولت‌های سکولار، و نیز بازگشتِ دین به عرصهٔ عمومی، تصویرِ خطیِ «افولِ دین» را پیچیده‌تر کرده‌اند. تمایزِ میانِ سکولاریسمِ سیاسی (ترتیبِ قانون و نهاد) و سکولاریسمِ فلسفی (نگرش به حقیقتِ دینی) در تحلیلِ دقیق ضروری است.

در جهانِ اسلام، اصطلاحِ سکولاریسم اغلب با تجربهٔ استعمار، دولت‌های ناسیونالیست، و مناقشه بر سرِ شریعت گره خورده است. مدافعانِ آن بر حقوقِ برابرِ شهروندی و آزادیِ وجدان تأکید می‌کنند؛ منتقدان، آن را وارداتی یا ناقضِ مرجعیتِ دین می‌دانند. میانِ لائیسیتهٔ فرانسوی، مدلِ آمریکاییِ آزادیِ مذهبی، و صورت‌های هیبریدِ برخی کشورهای مسلمان، فاصلهٔ مفهومی و عملیِ قابل‌توجهی وجود دارد.

وجوه اصلی

• جدایی نهادهاجداسازی ساختار دولت از سلسله‌مراتب دینی؛ هسته سکولاریسم سیاسی در بسیاری از نظام‌های حقوقی مدرن که قانون را بر پایه شهروندی تعریف می‌کنند نه تعلق مذهبی.
• سکولاریزاسیونفرایند تاریخی کاهش یا بازآرایی نقش دین در زندگی عمومی و نهادها؛ موضوع مناقشه پایدار در جامعه‌شناسی دین که دیگر یک‌سویه و جهان‌شمول فرض نمی‌شود.
• لائیسیتهصورت فرانسوی سخت‌گیرتر که بی‌طرفی فعال دولت نسبت به نمادها و آموزش دینی را در فضاهای عمومی پی می‌گیرد و با مدل‌های آنگلوساکسون تفاوت دارد.
• آزادی وجدانحق باور یا ناباوری دینی بدون اجبار دولتی و بدون مجازات عقیده؛ پیوند نزدیک با لیبرالیسم سیاسی، مدارا، و اسناد حقوق بشر معاصر.
• نقد دینیمخالفت‌هایی که سکولاریسم را تهی‌سازی امر مقدس، تحمیل ایدئولوژی غربی، یا تضعیف اخلاق جمعی می‌دانند؛ این نقد در جوامع مسلمان و مسیحی صورت‌های متفاوتی دارد.
• مدل‌های هیبریدترتیباتی که دین را در قانون اساسی یا نماد رسمی نگه می‌دارند اما اقتدار انحصاری روحانیت را محدود می‌کنند؛ نمونه رایج در بسیاری از دولت‌های پسااستعماری.