مصر

در درس‌گفتارها، «مصر» در مسیرهای مشخصی دنبال می‌شود: ورود یوسف به مصر و پادشاه مصر.

در مجموعه «تفسیر سوره یوسف»، جلسه «جه نمادین پیراهن یوسف، ریتم و حرف ربط واو، و چهره زلیخا در قرآن»، بخش «ورود یوسف به مصر»، موضوع «مصر» در زمینهٔ فروخته شدن یوسف / ورود یوسف به مصر، فروخته شدن یوسف، حکم، دین و روان قرار می‌گیرد. بخش به «فروخته شدن یوسف» می‌پردازد و چند قطعهٔ پیوسته از بحث را ذیل محورهایی مانند یوسف، قرآن، دین، وحی یکجا صورت‌بندی می‌کند. در این محدوده، نسبت میان آدم، یوسف، اسلام، قرآن دنبال می‌شود و ارجاعات متن برای روشن کردن مسیر بحث کنار هم قرار می‌گیرد. حرکت درونی بخش از راوی، یوسف، داستان، تورات و جواب عبور می‌کند و این نشانه‌ها را به فروخته شدن یوسف / ورود یوسف به مصر، فروخته شدن یوسف، حکم، دین و روان پیوند می‌زند. به این ترتیب، مسیر بحث از عنوان جلسه به مسئلهٔ خاص همین بخش می‌رسد و جایگاه «مصر» را در همان زنجیره روشن می‌کند. نمونه‌های متن از علی، یوسف، مصر و اسلام و ارجاع‌های قرآنی Q۱۲:۲۱ می‌آیند؛ آیه‌ای در این تحلیل نقل نشده و فقط جایگاه آن در استدلال حفظ شده است. بنابراین سهم «مصر» در این بخش از دل همین استدلال و نمونه‌ها فهمیده می‌شود، نه از معنایی بیرون از گفتار. [۱]

در مجموعه «تفسیر سوره یوسف»، جلسه «بررسی داستان یوسف به عنوان یک متن ادبی»، بخش «پادشاه مصر»، موضوع «مصر» در زمینهٔ آلوده شدن سرچشمه‌ی نبوت فرزندان ابراهیم با گناه برادران یوسف / پادشاه مصر، آلوده شدن سرچشمه‌ی نبوت فرزندان ابراهیم با گناه برادران یوسف، اید، تاریخ و توبه قرار می‌گیرد. بخش به «پادشاه مصر» می‌پردازد و آن را با آلوده شدن سرچشمه‌ی نبوت فرزندان ابراهیم با گناه برادران یوسف، '، [، ] و آ در محدودهٔ همان گفتار صورت‌بندی می‌کند. حرکت درونی بخش از داستان، اماده، هایی، درباره و اید عبور می‌کند و این نشانه‌ها را به آلوده شدن سرچشمه‌ی نبوت فرزندان ابراهیم با گناه برادران یوسف / پادشاه مصر، آلوده شدن سرچشمه‌ی نبوت فرزندان ابراهیم با گناه برادران یوسف، اید، تاریخ و توبه پیوند می‌زند. به این ترتیب، مسیر بحث از عنوان جلسه به مسئلهٔ خاص همین بخش می‌رسد و جایگاه «مصر» را در همان زنجیره روشن می‌کند. نمونه‌ها و نام‌های همراه بحث، ابراهیم، بنی‌اسرائیل، فرعون، موسی و پیامبر هستند و نشان می‌دهند بخش از سطح نام‌بردن عبور می‌کند. بنابراین سهم «مصر» در این بخش از دل همین استدلال و نمونه‌ها فهمیده می‌شود، نه از معنایی بیرون از گفتار. [۲]

در جمع‌بندی، «مصر» در امتداد ورود یوسف به مصر و پادشاه مصر معنا می‌گیرد. مسیر شواهد در تفسیر سوره یوسف نشان می‌دهد که بحث از نام‌بردن ساده فراتر می‌رود و به شبکهٔ مسئله‌هایی می‌رسد که خود درس‌گفتارها ساخته‌اند.

در نگاه نخست، مصر در این گفتارها نه یک تمدن باستانی با اهرام و فراعنه، که یک «موقعیت روایی» است؛ بستری که دو پیامبر، یوسف و موسی، در آن از آستانهٔ بلوغ عبور می‌کنند و با آزمون‌های سرنوشت‌ساز روبه‌رو می‌شوند. مفسر برای رسیدن به این برداشت، از تطبیق دو سورهٔ یوسف و قصص استفاده می‌کند و نقطهٔ عزیمت او آیهٔ «وَلَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَاسْتَوَى» است. او این عبارت را که در هر دو داستان تکرار شده، نه تصادفی، که نشانه‌ای از یک الگوی مشترک می‌بیند: «این تکراری است، در مورد حضرت یوسف همان جایی که دقیقاً به فرزندی قبولش می‌کنند این آیه می‌آید و بعداً آن توطئه‌های مربوط به زلیخا و زندانی شدنش می‌آید» (تفسیر سوره قصص، جلسه ۱ — ساختار کلی سوره، مشابهت با داستان یوسف، و برداشت‌های غلط از زمان حال افعال در قرآن) [۵]. مصر در این الگو، دقیقاً همان نقطه‌ای است که پیامبر پس از رسیدن به کمال، قدم به جهانی پرتنش می‌گذارد؛ گویی «بَلَغَ أَشُدَّهُ» دروازه‌ای است که با ورود به مصر گشوده می‌شود و تنش اصلی روایت از همان لحظه آغاز می‌گردد.

اما این الگوی مشترک، تفاوتی بنیادین را نیز در خود پنهان دارد که مفسر با وسواس آن را دنبال می‌کند. او در تفسیر سورهٔ قصص، میان دو پیامبر تمایزی قائل می‌شود که مصر را برای هرکدام به شکلی متفاوت معنا می‌کند. تأکید او بر واژهٔ «وَاسْتَوَى» در داستان موسی، و حدسش دربارهٔ دلالت آن بر «وضعیت جسمانی فوق‌العاده» یا «یک صفت معنوی»، با یک مقایسهٔ تلویحی همراه است: «شاید یوسف نیست. یک جوری حضرت موسی مرد قوی هیکل و قدرتمندی است» (تفسیر سوره قصص، جلسه ۱) [۳]. این جمله، دو گونه ورود به صحنهٔ مصر را از هم جدا می‌کند. یوسف به‌عنوان برده‌ای خریداری‌شده وارد خانهٔ عزیز مصر می‌شود؛ قدرت او نه در جسم، که در حکمت و تعبیر خواب نهفته است. موسی اما در دربار فرعون رشد کرده و قدرت جسمانی‌اش بخشی از هویت او در همان محیط است. مصر برای یوسف، خانهٔ ارباب است و برای موسی، خانهٔ پدرخوانده؛ با این حال، در هر دو مورد، همین مکان است که زمینهٔ سقوط موقت و سپس خیزش نهایی را فراهم می‌کند.

مفسر در ادامهٔ تحلیل خود، مصر را نه یک محیط خنثی، که میدانی از پیش ملتهب ترسیم می‌کند. ورود قهرمان به این صحنه، صرفاً یک جابه‌جایی مکانی نیست، بلکه ورود به یک کشمکش ازپیش‌موجود است. او در تفسیر سورهٔ قصص توضیح می‌دهد که موسی پیش از حادثهٔ قتل مرد قبطی، تحت نظر بوده و فعالیت‌های تبلیغی داشته است: «یک جوری انگار دنبالش هستند و به راحتی نمی‌تواند روز روشن در حال که همه متوجه هستند وارد شهر شود» (تفسیر سوره قصص، جلسه ۱) [۴]. این تصویر، مصر را به فضایی بدل می‌کند که تنش در آن، پیش از ورود موسی وجود داشته و او با قدم گذاشتن به شهر، ناگزیر در آن درگیر می‌شود. در داستان یوسف نیز، ورود به مصر با جملهٔ عزیز مصر به همسرش همراه است: «نيكش بدار، شايد به حال ما سود بخشد يا او را به فرزندى اختيار كنيم» [۱]. این جمله، یوسف را از همان لحظهٔ ورود، در شبکه‌ای از انتظارات و مناسبات قدرت قرار می‌دهد که مسیر بعدی داستان را شکل خواهد داد. مصر در این روایت‌ها، پیش از آنکه قهرمان اقدامی کند، او را در خود می‌پیچد.

نکتهٔ ظریف‌تر در تحلیل مفسر، کارکرد میان‌نویس‌های قرآن در داستان یوسف است که مصر را نه فقط یک مکان، که یک بستر زمانی می‌سازد. او در تفسیر سورهٔ یوسف، به میان‌نویس‌هایی اشاره می‌کند که میان کودکی یوسف و صحنهٔ رویارویی با زلیخا فاصله می‌اندازند و کارکرد آن‌ها را در کنترل ضرب‌آهنگ داستان توضیح می‌دهد. اما احتیاط او در این تحلیل قابل توجه است: «من نمی خواهم بگویم هرجا میان نویس می آید حتماً برای کنترل ریتم است، و به معنای گذر زمان است... ولی اینجا این طور هست» (تفسیر سوره یوسف، جلسه ۶ — جه نمادین پیراهن یوسف، ریتم و حرف ربط واو، و چهره زلیخا در قرآن ) [۲]. این تأکید بر «اینجا» نشان می‌دهد که او به‌دنبال قاعده‌ای جهان‌شمول برای همهٔ میان‌نویس‌ها نیست، بلکه می‌خواهد کارکرد مشخص این عبارت‌ها را در همین مقطع روایی ببیند. میان‌نویس‌ها فاصله‌ای میان کودکی یوسف و بلوغ او می‌اندازند و به این ترتیب، مصر نه فقط یک مکان جغرافیایی، که بستر زمانی‌ای می‌شود که بلوغ قهرمان داستان در آن رخ می‌دهد. این همان ظرافتی است که مصر را از یک پس‌زمینهٔ صرف، به عنصری فعال در روایت بدل می‌کند.

در نهایت، آنچه این گفتارها را به هم پیوند می‌دهد، نگاه مدرس به مصر به‌مثابه یک «موقعیت» است، نه یک «مکان». مصر در این تحلیل، جایی است که پیامبر در آن به بلوغ می‌رسد، با آزمون اخلاقی یا سیاسی روبه‌رو می‌شود، و از دل همان آزمون، مسیر رسالتش شکل می‌گیرد. تفاوت یوسف و موسی در این میان، تفاوتی در ماهیت قدرت است: یکی با حکمت و دیگری با قوّت جسمانی وارد میدان می‌شود. اما مصر برای هر دو، همان نقطهٔ عطفی است که کودکی را پشت سر می‌گذارد و بزرگسالی پرخطر را پیش رو می‌نهد. مفسر با تطبیق دو سوره، و با احتیاط در تعمیم قاعده‌ها، این تصویر را نه به‌عنوان یک نظریهٔ کلی، که به‌عنوان یک خوانش دقیق از متن قرآن پیش می‌برد؛ خوانشی که در آن، مصر نه یک تمدن تاریخی، که یک ضرورت روایی است. [۲]