اروپا

در درس‌گفتارها، «اروپا» در مسیرهای مشخصی دنبال می‌شود: کدام اروپا؟.

در مجموعه «روانکاوی و فرهنگ»، جلسه «جلسهٔ ۴۱ - مقالهٔ زن اروپایی (اثر یونگ) (۱)»، بخش «کدام اروپا؟»، موضوع «اروپا» در زمینهٔ کدام اروپا؟، امر، اید، زوال تمدن اروپایی و فرهنگ قرار می‌گیرد. در بخش، بحث بر محور «کدام اروپا؟» صورت‌بندی می‌شود و چند خرده‌بحثِ پیوسته، از جمله «زوال تمدن اروپایی»، «یونگ»، «امر»، «انسان»، در کنار آن ثبت می‌شود. ارجاعات بخش نشان می‌دهد که «یونگ»، «اروپا»، «امر»، «انسان»، «اید» در تبیین این محور نقش دارند. مرز بخش بر اساس توالی بحث و تغییر کانون معنایی در متن تعیین شده است. حرکت درونی بخش از یونگ، سایه، نسبت، دلیل و امر عبور می‌کند و این نشانه‌ها را به کدام اروپا؟، امر، اید، زوال تمدن اروپایی و فرهنگ پیوند می‌زند. به این ترتیب، مسیر بحث از عنوان جلسه به مسئلهٔ خاص همین بخش می‌رسد و جایگاه «اروپا» را در همان زنجیره روشن می‌کند. نمونه‌ها و نام‌های همراه بحث، یونگ، اروپا، آمریکا، مدرنیته و رشد هستند و نشان می‌دهند بخش از سطح نام‌بردن عبور می‌کند. بنابراین سهم «اروپا» در این بخش از دل همین استدلال و نمونه‌ها فهمیده می‌شود، نه از معنایی بیرون از گفتار. [۱]

در جمع‌بندی، «اروپا» در امتداد کدام اروپا؟ معنا می‌گیرد. مسیر شواهد در روانکاوی و فرهنگ نشان می‌دهد که بحث از نام‌بردن ساده فراتر می‌رود و به شبکهٔ مسئله‌هایی می‌رسد که خود درس‌گفتارها ساخته‌اند.

در گفتارهای این صفحه، «اروپا» از قلمرو جغرافیا و سیاست بیرون برده می‌شود و به یک مسئلهٔ معرفت‌شناختی در روان‌کاوی بدل می‌گردد. نقطهٔ عزیمت سخنران، نه توصیف ویژگی‌های یک قاره، که زیر سؤال بردن امکان شناخت بی‌طرفانه است. او با تکیه بر پرسشی از یونگ، بنیان بحث را می‌گذارد: «آیا مرد می‌تواند درباره زن که ضد خود وی است بنگارد؟ » (روانکاوی و فرهنگ، جلسه ۴۱ — کدام اروپا؟ ) [۱]. این پرسش، «اروپا» را در مقام یک سوژهٔ شناسا قرار می‌دهد که گمان می‌برد می‌تواند «دیگری» خود را با عینیتی علمی تحلیل کند. اما همین سؤال، پیش‌فرض چنین توانی را به چالش می‌کشد و نشان می‌دهد که ابزار شناخت، خود آلوده به ساختارهای ناخودآگاه سوژه است. بنابراین، اروپای مورد بحث در اینجا، پیش و بیش از هر چیز، یک بحران در شناخت است.

این بحران شناخت، با مفهوم «سایه» در روان‌شناسی تحلیلی یونگ گره می‌خورد. او توضیح می‌دهد که زن برای روان مرد، در ناحیهٔ تاریک و ناشناخته قرار دارد و این تاریکی، فهم را مخدوش می‌کند. او نقل می‌کند که زن «همواره در جایی که سایه مرد گسترده است یافت می‌شود» (روانکاوی و فرهنگ، جلسه ۴۱ — کدام اروپا؟ ) [۲]. این گزاره، اگر از سطح رابطهٔ فردی به سطح فرهنگ جمعی تعمیم یابد، تصویری از اروپا می‌سازد که هر فرهنگ دیگر را در سایهٔ خود جای می‌دهد. در این حالت، «دیگریِ» غیر اروپایی به محملی برای فرافکنی ترس‌ها، امیال سرکوب‌شده و پیش‌داوری‌های ناخودآگاه «خودِ» اروپایی بدل می‌شود. اروپایی که از این زاویه تحلیل می‌شود، یک ناظر بی‌طرف نیست، بلکه موجودی است که دیگری را در تاریکی ذهن خویش اسیر کرده و او را نه آن‌گونه که هست، بلکه آن‌گونه که در تاریکی روانش می‌بیند، می‌شناسد.

گفتار سخنران اما یک گام فراتر می‌رود و نشان می‌دهد که تلاش برای اصلاح این سوگیری نیز می‌تواند به خطایی تازه بینجامد. او با اشاره به دیدگاه یونگ می‌گوید که مرد «وقتی می‌خواهد این اشتباه را اصلاح کند در ارزندگی زن مبالغه می‌ورزد و آرزوها و خواستهای خود را به وی نسبت می‌دهد» [۲]. این یک دور باطل است: انکار سوگیری، به سرکوب و فرافکنی آن می‌انجامد، و اعتراف به سوگیری نیز ممکن است به شکلی از اغراق جبرانی و فرافکنی وارونه تبدیل شود. در بستر بحث از اروپا، این هشدار معنایی حیاتی می‌یابد. نگاه انتقادی اروپا به خود، اگر به تمجید اغراق‌آمیز از «دیگری» یا نفی کامل سنت خود بینجامد، همچنان اسیر همان ساختار ناخودآگاه است و صرفاً قطب فرافکنی را تغییر داده است. اینجا، اروپا به مثابهٔ یک میدان تنش میان دو خطای متقارن فهم می‌شود: تحقیر دیگری و تقدیس جبرانی او.

در عمق این ساختار، مفهوم «آنیما» نقشی محوری ایفا می‌کند. او تصریح می‌کند که «احساسات مرد نسبت به زن به گونه‌ای رازآمیر است و گویی در تاریکی قرار دارد. خیلی از مسائل زن را مرد بطور عادی نمی‌فهمد. ) [۳]. این «نفهمیدن عادی»، هستهٔ مرکزی بحران شناخت است. آنیما، به‌عنوان عنصر زنانه در ناخودآگاه مرد، پیش‌فرض‌هایی را بر هرگونه مطالعهٔ علمی تحمیل می‌کند. اگر این الگو را به سطح فرهنگ ببریم، می‌توان پرسید که «آنیما»ی فرهنگ اروپایی چیست و چگونه بر روی فرهنگ‌های دیگر فرافکنی می‌شود. اروپا در این معنا، نه یک واقعیت عینی با مرزهای مشخص، که یک برساختهٔ روانی است که حدودش را نه جغرافیا، که پویایی‌های ناخودآگاه جمعی تعیین می‌کند.

این محدودیت ساختاری، اما به معنای پایان راه تحلیل نیست، بلکه دعوتی است به نوعی فروتنی معرفتی. مدرس با یادآوری این نکته که وجود آنیما «خود بخود پیش فرض‌هایی» ایجاد می‌کند [۳]، نشان می‌دهد که آگاهی از وجود این پیش‌فرض‌ها، هرچند آنها را محو نمی‌کند، اما می‌تواند از مطلق‌شدن و نامرئی‌ماندنشان جلوگیری کند. برای اروپا، این به معنای پذیرش آن است که هر روایتش از خود و دیگری، از صافی ناخودآگاهش گذشته است. پس «اروپا» در این گفتارها نه یک هویت ثابت و تعریف‌شده، که یک میدان تنش دائمی است میان میل به شناخت و آگاهی تلخ اما ضروری از سوگیری‌های اجتناب‌ناپذیرِ همان شناخت. این تنش، خود، شاید تنها تعریف ممکن از اروپا در این چارچوب فکری باشد.