«تابو» در ۹ جلسه از ۶ موضوعِ درس مطرح شده است؛ بیشترین بحث در «تفسیر سوره یوسف» (۲ جلسه) است؛ و پرحجمترین محورها «تابو خانواده»، «تابو فهم احکام»، «تابو و تصویر زن» هستند. مفصلترین گفتار در تفسیر سوره یوسف، جلسه ۵ است (۸۴دقیقه).
۹جلسه
۶محور
۶موضوع درس
۱۳۸دقیقه
۱۵۶ارجاع در مجموعه
گروهبندی
سنجه
نوع نمودار
تابودربارهٔ این مفهوم
تابو به ممنوعیتهایِ شدیداً بارگذاریشدهٔ فرهنگی گفته میشود که نقضشان نه فقط خطا، بلکه آلودگی، خطر یا نقضِ نظمِ مقدس/اجتماعی شمرده میشود. واژه از زبانهایِ پولینزی واردِ مردمشناسیِ اروپاییِ سدهٔ نوزدهم شد و بهزودی برایِ طیفی از محرمات—از لمسِ اشیا و اشخاصِ خاص تا خوراک، جنسیت و نامبردن—به کار رفت. تابو با قاعدهٔ حقوقیِ صرف فرق دارد: اغلب با احساسِ هیبت، انزجار یا حرمتِ ناخودآگاه همراه است و ضمانتِ اجرایش ممکن است عرفی، دینی یا درونی باشد.
در انسانشناسی، از فریزر تا دورکیم و مری داگلاس، تابو در پیوند با مرزِ پاک/ناپاک، نظمِ طبقهبندی و حافظت از تمایزهایِ جمعی خوانده شده است. فروید در «توتم و تابو» محرمات را با عقدهٔ ادیپ، آمیزشِ محارم و خشونتِ آغازینِ فرضی مرتبط کرد؛ این روایت از همان زمان بهسببِ یکجاگرفتنِ قومنگاری و گمانهزنیِ تاریخی نقد شده است. در روانکاویِ بالینیتر، تابو به ممنوعیتهایِ درونیشده و اضطرابِ لمسِ موضوعاتِ خاص نزدیک میشود—بدونِ الزام به همان اسطورهٔ خاستگاهی.
در جوامعِ معاصر، تابو لزوماً مذهبی نیست: موضوعاتِ سیاسی، بدن، مرگ، پول یا هویت میتوانند «غیرقابلگفتوگو» شوند. شکستنِ تابو در هنر و ادبیات گاه استراتژیِ نقد است و گاه خود به کالایِ تحریک بدل میشود. تحلیلِ دقیق میانِ ممنوعیتِ اخلاقیِ استدلالپذیر، قاعدهٔ بهداشتی، و تابویِ هیجانی–قدسی تمایز میگذارد. مفهوم ابزاری تطبیقی است؛ اطلاقِ شتابزدهاش به هر هنجار، شدتِ خاصِ پدیده را کمرنگ میکند.
وجوه و خوانشها
ممنوعیت قدسیحرمت یا خطری که نقضش آلودگی، هیبت یا آشوبِ نظم میآورد؛ فراتر از جریمهٔ قراردادیِ صرف و نزدیک به انزجار یا حرمتِ جمعی و درونی.
خاستگاه واژگانیوامواژه از زبانهایِ پولینزی در مردمشناسیِ سدهٔ نوزدهم؛ سپس گسترش یافت به محرماتِ دینی، جنسی، غذایی و نامبردن در فرهنگهایِ گوناگون.
پاک و ناپاکخوانشهایِ انسانشناختی که تابو را با مرزهایِ طبقهبندیِ نمادین و حفاظت از نظمِ اجتماعی–آیینی پیوند میدهند؛ از دورکیم تا مری داگلاس امتداد دارد.
خوانش فرویدیپیوندِ تابو با آمیزشِ محارم، توتم و اضطراب در کتابِ «توتم و تابو»؛ روایتی تأثیرگذار و همزمان بهشدت نقدشده از حیثِ روشِ قومنگاری و تاریخ.
درونیسازیممنوعیتهایی که به وجدان، شرم و اضطرابِ فردی بدل میشوند؛ موضوعِ کارِ بالینی و تحلیلی حتی بدونِ بافتِ آیینِ سنتی یا قبیلهای.
تابوهای معاصرموضوعاتِ غیرقابلبحث در سیاست، بدن، مرگ و هویت؛ شکستنشان در هنر و رسانه میتواند نقدِ اجتماعی باشد یا نمایشِ تحریکآمیزِ صرف.