هربرت مارکوزه

هربرت مارکوزه۱۸۹۸–۱۹۷۹

هربرت مارکوزه فیلسوف و نظریه‌پردازِ اجتماعیِ آلمانی–آمریکایی و از چهره‌هایِ مکتبِ فرانکفورت بود. در برلین زاده شد، با پدیدارشناسی و هگل‌خوانی آغاز کرد، به مؤسسهٔ تحقیقات اجتماعی پیوست و پس از برآمدنِ نازیسم به ایالات متحده مهاجرت کرد. پس از دورهٔ کوتاه‌تر در کلمبیا (حدود ۱۹۵۲–۵۳) و هاروارد (حدود ۱۹۵۴–۵۵)، تدریسِ اصلیِ دانشگاهی‌اش در برندایس (۱۹۵۴–۱۹۶۵) و سپس دانشگاه کالیفرنیا در سن‌دیگو (از ۱۹۶۵) بود و در دههٔ ۱۹۶۰ برای جنبش‌هایِ دانشجویی و چپِ نو به مرجعی فکری بدل شد.

مارکوزه می‌کوشید مارکس، هگل و فروید را در نقدِ جامعهٔ صنعتیِ پیشرفته ترکیب کند. در انسان تک‌ساحتی نشان داد چگونه عقلانیتِ ابزاری و فرهنگِ مصرف، ظرفیتِ نفی و تخیلِ رهایی را خنثی می‌کند و فرد را در منطقِ اداره و رفاهِ یکپارچه جذب می‌نماید. اروس و تمدن خوانشی از فروید ارائه داد که امکانِ تمدنی غیرفروکاهنده بر پایهٔ غریزهٔ زندگی را می‌سنجید.

آثارش پلِ میانِ نظریهٔ انتقادیِ آلمانی و اعتراضِ فرهنگی–سیاسیِ پس از جنگ در غرب است. هم الهام‌بخشِ جنبش‌هایِ اعتراضی بود و هم به‌سببِ خوش‌بینی یا کلی‌گوییِ گاه‌به‌گاه نقد شد؛ با این حال جایگاهش در تاریخِ نظریهٔ انتقادی تثبیت‌شده است.

آثار و نظریه‌های مهم

• عقل و انقلاب ۱۹۴۱بازخوانیِ هگل و نسبتِ دیالکتیک با نظریهٔ اجتماعی.
• اروس و تمدن ۱۹۵۵تفسیرِ انتقادیِ فروید و امکانِ تمدنِ غیرفشارنده.
• انسان تک‌ساحتی ۱۹۶۴نقدِ جامعهٔ صنعتیِ پیشرفته و یکپارچه‌سازیِ فرد در منطقِ مصرف و اداره.
• جستاری در باب رهایی ۱۹۶۹تأمل در رهایی، نیازِ کاذب و افقِ سیاسیِ جنبش‌هایِ اعتراضی.
• ضد انقلاب و شورش ۱۹۷۲تحلیلِ واکنشِ محافظه‌کارانه و چشم‌اندازِ شورش در سرمایه‌داریِ متأخر.